Khi đã lập hoá đơn và đã kê khai theo mức thuế suất hoặc mức tỷ lệ chưa được giảm, khoản 5 Điều 1 Nghị định 174/2025/NĐ-CP yêu cầu người bán và người mua xử lý hoá đơn đã lập theo pháp luật về hoá đơn, chứng từ; căn cứ hoá đơn sau xử lý, người bán kê khai điều chỉnh thuế đầu ra, người mua kê khai điều chỉnh thuế đầu vào (nếu có).
Nghị định không tự đặt ra thủ tục mới, mà chuyển sang quy định về hoá đơn (Nghị định 123/2020/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, trong đó có Nghị định 70/2025/NĐ-CP). Bài này không chép thủ tục của các văn bản đó; bạn tra văn bản hiện hành để biết điều chỉnh hay thay thế. Phần dưới tập trung vào thứ hai bên phải thống nhất: sai ở đâu, chênh bao nhiêu tiền, ai trả lại ai, và cả chiều sai ngược lại là ghi 8% cho hàng không được giảm.
Bốn tình huống sai thường gặp
Không phải mọi sai sót đều giống nhau. Phân loại trước giúp chọn đúng hướng xử lý và biết ai bị thiệt.
| Tình huống | Ai bị ảnh hưởng | Hướng xử lý theo nguyên tắc |
|---|---|---|
| Hàng được giảm nhưng ghi 10%, đã kê khai | Người mua trả thừa thuế; người bán kê khai thừa đầu ra | Xử lý hoá đơn theo khoản 5 Điều 1 Nghị định 174/2025/NĐ-CP; hai bên kê khai điều chỉnh |
| Hàng bị loại trừ nhưng ghi 8%, đã kê khai | Ngân sách bị kê khai thiếu thuế; người bán có rủi ro bị truy thu | Xử lý hoá đơn theo pháp luật hoá đơn; người bán kê khai bổ sung phần thuế còn thiếu |
| Người tính theo tỷ lệ không ghi giảm 20% cho hàng được giảm | Người mua trả thừa; người bán nộp thừa thuế | Xử lý hoá đơn bán hàng theo khoản 5 Điều 1; người bán kê khai điều chỉnh |
| Ghi đúng 8% nhưng tính sai tiền thuế | Tuỳ chiều chênh | Xử lý hoá đơn để tiền thuế khớp thuế suất; kê khai điều chỉnh phần chênh |
Trường hợp phát hiện sai trước khi gửi hoá đơn cho người mua và trước khi kê khai thì đơn giản hơn nhiều; thủ tục huỷ hoặc lập lại cụ thể theo pháp luật hoá đơn hiện hành. Càng để lâu, càng phải xử lý ở nhiều kỳ khai thuế của cả hai bên.
Điều chỉnh hay thay thế: nguyên tắc chọn
Pháp luật hoá đơn có hai cách xử lý hoá đơn điện tử đã gửi người mua mà có sai sót: lập hoá đơn điều chỉnh, hoặc lập hoá đơn thay thế. Hai cách đều để lại dấu vết là hoá đơn gốc; khác nhau ở chỗ hoá đơn điều chỉnh chỉ ghi phần chênh lệch, còn hoá đơn thay thế ghi lại toàn bộ nội dung đúng.
Với sai thuế suất, kế toán thường cân nhắc thế này: nếu chỉ một hai dòng sai thuế suất trên hoá đơn nhiều dòng, điều chỉnh phần chênh giúp không phải lập lại cả hoá đơn; nếu hoá đơn sai nhiều chỗ cùng lúc (thuế suất, tiền thuế, tổng tiền), thay thế cho gọn và dễ đối chiếu. Tuy vậy, điều kiện áp dụng từng cách, việc có cần văn bản thoả thuận giữa hai bên hay không và cách ghi dòng chữ trên hoá đơn điều chỉnh hoặc thay thế do văn bản về hoá đơn quy định, và đã có thay đổi qua các lần sửa đổi. Vì vậy cần tra quy định hoá đơn đang có hiệu lực tại thời điểm xử lý, hoặc hỏi cơ quan thuế quản lý trực tiếp.
Điều chắc chắn từ khoản 5 Điều 1 Nghị định 174/2025/NĐ-CP là thứ tự: xử lý hoá đơn trước, kê khai sau, và kê khai dựa trên hoá đơn đã xử lý. Không được chỉ sửa trên tờ khai mà để nguyên hoá đơn sai, vì khi đối chiếu dữ liệu hoá đơn với tờ khai, hai nguồn sẽ lệch nhau.
Ví dụ số: ghi 10% cho hàng được giảm
Công ty B bán cho công ty D một lô máy lọc nước gia đình (giả định thuộc diện được giảm), giá chưa thuế 100 triệu đồng. Hoá đơn lập tháng 3/2026 ghi 10%; cả hai bên đã kê khai kỳ tháng 3. Tháng 5 kế toán phát hiện sai.
| Khoản mục | Hoá đơn sai | Đúng ra phải là | Chênh lệch |
|---|---|---|---|
| Giá chưa thuế | 100.000.000 đồng | 100.000.000 đồng | 0 |
| Thuế suất | 10% | 8% | −2 điểm % |
| Tiền thuế | 10.000.000 đồng | 8.000.000 đồng | −2.000.000 đồng |
| Tổng thanh toán | 110.000.000 đồng | 108.000.000 đồng | −2.000.000 đồng |
Sau khi xử lý hoá đơn, công ty B kê khai giảm thuế đầu ra 2 triệu đồng; công ty D kê khai giảm thuế đầu vào 2 triệu đồng. Với D, số thuế phải nộp không thay đổi về tổng thể nếu D đã khấu trừ đủ, vì đầu vào giảm đúng bằng số tiền D được trả lại.
Về tiền: D đã thanh toán 110 triệu đồng, nên B hoàn lại 2 triệu đồng hoặc hai bên thoả thuận cấn trừ vào đơn sau. Nên có biên bản hoặc thư xác nhận ghi rõ cách xử lý số tiền chênh, tránh tranh chấp khi đối chiếu công nợ cuối năm.
Chiều sai ngược: ghi 8% cho hàng bị loại trừ
Đây là chiều sai làm thiếu tiền thuế. Ví dụ giả định: công ty G bán ống thép cho một nhà thầu, tưởng được giảm nên ghi 8% trên hoá đơn 200 triệu đồng chưa thuế, tiền thuế 16 triệu đồng. Sau khi tra Phụ lục I mới thấy mặt hàng thuộc nhóm sản phẩm kim loại, thuế suất đúng là 10%, tiền thuế phải là 20 triệu đồng. G kê khai thiếu 4 triệu đồng thuế đầu ra.
Về thuế, G phải xử lý hoá đơn và kê khai bổ sung phần còn thiếu; nếu nộp chậm thì phát sinh tiền chậm nộp theo Luật Quản lý thuế. Mức tính tiền chậm nộp và cách kê khai bổ sung tra theo văn bản quản lý thuế hiện hành, bài không nêu con số để tránh sai.
Về thương mại, khó hơn: nhà thầu đã thanh toán theo giá 216 triệu đồng và đã kê khai đầu vào 16 triệu đồng. G muốn thu thêm 4 triệu đồng thì phụ thuộc điều khoản giá trong hợp đồng: nếu hợp đồng ghi giá chưa thuế và thuế theo quy định thì có cơ sở đề nghị bổ sung; nếu ghi giá trọn gói đã gồm thuế thì G có thể phải tự chịu phần chênh. Đây là lý do nên tra phụ lục trước khi bán hàng loạt, không phải sau khi khách đã trả tiền.
Người tính theo tỷ lệ quên ghi giảm 20% trên hoá đơn bán hàng
Lỗi này hay gặp ở hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ mới chuyển sang hoá đơn điện tử. Ví dụ giả định: hộ H bán đồ gia dụng (phân phối hàng hoá, tỷ lệ 1%), lập hoá đơn bán hàng 50 triệu đồng nhưng không ghi giảm, đã kê khai theo tỷ lệ đầy đủ.
| Khoản mục | Hoá đơn đã lập | Đúng theo điểm b khoản 3 Điều 1 | Chênh lệch |
|---|---|---|---|
| Thành tiền | 50.000.000 đồng | 50.000.000 đồng | 0 |
| Số được giảm (50 triệu × 1% × 20%) | Không ghi | 100.000 đồng | 100.000 đồng |
| Cộng tiền hàng hoá, dịch vụ | 50.000.000 đồng | 49.900.000 đồng | −100.000 đồng |
| Thuế giá trị gia tăng hộ phải nộp trên khoản này | 500.000 đồng | 400.000 đồng | −100.000 đồng |
Số chênh nhỏ trên một hoá đơn nhưng cộng lại cả năm có thể đáng kể với hộ bán nhiều. Hướng xử lý vẫn theo khoản 5 Điều 1 Nghị định 174/2025/NĐ-CP: xử lý hoá đơn theo pháp luật hoá đơn, rồi kê khai điều chỉnh. Khách đã trả đủ 50 triệu đồng thì hộ hoàn 100.000 đồng hoặc trừ vào lần mua sau, ghi rõ trong biên bản.
Nếu hộ không chắc mình có thuộc diện chịu thuế giá trị gia tăng hay không (do ngưỡng doanh thu nay do Chính phủ quy định theo Luật 09/2026/QH16), nên hỏi cơ quan thuế quản lý trực tiếp trước khi xử lý hàng loạt hoá đơn.
Kê khai điều chỉnh: những điểm cần thống nhất giữa hai bên
Khoản 5 Điều 1 Nghị định 174/2025/NĐ-CP nói người bán điều chỉnh đầu ra, người mua điều chỉnh đầu vào (nếu có). Để hai bên khớp nhau khi cơ quan thuế đối chiếu, nên thống nhất bằng văn bản các điểm sau:
- Số, ký hiệu, ngày của hoá đơn gốc và hoá đơn xử lý, để hai bên cùng tham chiếu một bộ hoá đơn.
- Số tiền chênh lệch từng chỉ tiêu: giá chưa thuế, tiền thuế, tổng thanh toán.
- Kỳ kê khai mà mỗi bên sẽ đưa phần điều chỉnh vào; kỳ cụ thể do quy định quản lý thuế và hoá đơn đang có hiệu lực xác định, cần tra hoặc hỏi cơ quan thuế quản lý.
- Cách xử lý dòng tiền: hoàn trả, cấn trừ công nợ hay thu bổ sung, và thời hạn.
- Người mua tính thuế theo phương pháp trực tiếp không có thuế đầu vào để điều chỉnh, nhưng vẫn cần ghi nhận lại giá vốn hoặc chi phí theo hoá đơn đã xử lý.
- Với phần hàng được giảm, người bán nhớ cập nhật lại Mẫu số 01 Phụ lục III của kỳ liên quan, vì số liệu hàng được giảm đã thay đổi.
Chữ "nếu có" trong Nghị định ám chỉ đúng trường hợp người mua không kê khai khấu trừ đầu vào, như người tiêu dùng cuối cùng hoặc người tính thuế trực tiếp.
Phòng sai từ đầu: ba thói quen
Tra phụ lục trước khi nhận đơn hàng lớn. Mỗi lần có mặt hàng mới hoặc khách hàng mới mua mặt hàng chưa từng bán, kiểm Phụ lục I, II của Nghị định 174/2025/NĐ-CP và ghi kết quả vào danh mục mã hàng. Mất vài phút trước khi bán, đỡ vài tuần xử lý sau.
Đối chiếu hoá đơn đầu ra mỗi tuần. Lọc hoá đơn theo thuế suất và theo nhóm hàng, so với danh mục đã phân loại. Sai phát hiện trong cùng kỳ khai thuế dễ xử lý hơn nhiều so với sai phát hiện sau khi đã nộp tờ khai.
Bên mua cũng nên kiểm. Kế toán bên mua nhận hoá đơn 10% cho mặt hàng mà các nhà cung cấp khác ghi 8% nên hỏi lại ngay. Phát hiện sớm giúp cả hai bên xử lý trong cùng kỳ, không phải kê khai điều chỉnh kỳ trước.
Câu hỏi thường gặp
Hoá đơn ghi 10% cho hàng được giảm có bắt buộc phải xử lý không?
Có. Khoản 5 Điều 1 Nghị định 174/2025/NĐ-CP yêu cầu người bán và người mua xử lý hoá đơn đã lập theo pháp luật hoá đơn, chứng từ, rồi kê khai điều chỉnh căn cứ hoá đơn sau xử lý.
Sai thuế suất thì lập hoá đơn điều chỉnh hay thay thế?
Tuỳ điều kiện do pháp luật hoá đơn quy định tại thời điểm xử lý. Nghị định 174/2025/NĐ-CP không tự chọn cách; cần tra quy định hoá đơn hiện hành hoặc hỏi cơ quan thuế quản lý trực tiếp.
Chỉ sửa trên tờ khai mà không xử lý hoá đơn có được không?
Không nên. Nghị định yêu cầu kê khai căn cứ vào hoá đơn sau khi xử lý; sửa tờ khai mà giữ hoá đơn sai sẽ làm dữ liệu hoá đơn và tờ khai lệch nhau khi đối chiếu.
Ghi 8% cho hàng bị loại trừ thì bị xử lý thế nào?
Người bán kê khai thiếu thuế đầu ra, phải xử lý hoá đơn và kê khai bổ sung; nộp chậm thì có tiền chậm nộp theo Luật Quản lý thuế. Mức cụ thể tra văn bản quản lý thuế hiện hành.
Người mua là người tiêu dùng cá nhân thì có phải điều chỉnh gì không?
Người tiêu dùng không kê khai thuế đầu vào nên không có gì để điều chỉnh về thuế. Người bán vẫn xử lý hoá đơn và kê khai điều chỉnh đầu ra; tiền chênh thì hai bên thoả thuận hoàn trả.
Khi xử lý hoá đơn có phải sửa lại Mẫu số 01 Phụ lục III không?
Nên kiểm lại. Mẫu số 01 kê khai hàng hoá, dịch vụ được giảm theo khoản 6 Điều 1 Nghị định 174/2025/NĐ-CP; khi số liệu hàng được giảm thay đổi thì phần kê khai liên quan cũng cần khớp.