GiaTang.comGia Tăng
VAT trong giá bán, báo giá và hợp đồng

Hàng đổi hàng, bù trừ công nợ bằng hàng: mỗi bên tính VAT trên giá nào

Đổi hàng lấy hàng vẫn là hai lần bán: mỗi bên lập hoá đơn, tính VAT trên giá của hàng cùng loại tại thời điểm trao đổi. Ví dụ đổi gạo lấy phân bón, biên bản bù trừ.

Two Vietnamese workers in a warehouse load sacks onto a hand truck while another worker counts cartons nearby, low angle from the floor, dusty afternoon light through high windows

Đổi hàng lấy hàng về thuế là hai giao dịch bán: mỗi bên là người bán đối với hàng mình giao đi, phải lập hoá đơn và tính thuế giá trị gia tăng theo giá tính thuế của hàng hoá, dịch vụ cùng loại hoặc tương đương tại thời điểm trao đổi. Căn cứ là điểm c khoản 1 Điều 7 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 và khoản 1 Điều 6 Nghị định 181/2025/NĐ-CP. Không có tiền chảy qua lại không có nghĩa là không có doanh thu.

Bài này đi qua ví dụ một doanh nghiệp đổi gạo lấy phân bón với hai mức thuế suất khác nhau, cách ghi giá trong hợp đồng trao đổi, phần chênh lệch thanh toán bằng tiền, chứng từ cần có khi bù trừ công nợ để bên mua còn khấu trừ được, và vài trường hợp trông giống đổi hàng nhưng thực ra không phải. Mẫu câu hợp đồng là tự soạn, nên để luật sư soát.

Vì sao đổi hàng vẫn phải tính thuế

Thuế giá trị gia tăng đánh vào hàng hoá, dịch vụ được tiêu dùng; nó không quan tâm người mua trả bằng tiền hay bằng thứ khác. Điểm c khoản 1 Điều 7 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 gom "trao đổi" chung nhóm với tiêu dùng nội bộ, biếu, tặng, cho: giá tính thuế là giá tính thuế của hàng hoá, dịch vụ cùng loại hoặc tương đương tại thời điểm phát sinh các hoạt động này.

Nói cụ thể, công ty A giao cho công ty B một lô hàng và nhận lại một lô hàng khác. Với lô A giao đi, A là người bán; với lô B giao đi, B là người bán. Mỗi bên lập hoá đơn cho hàng mình giao, ghi giá tính thuế, thuế suất và tiền thuế như một lần bán bình thường. Hai bên ghi nhận doanh thu và thuế đầu ra cho phần mình bán, và ghi nhận hàng mua vào cho phần mình nhận.

Cái khó không nằm ở nguyên tắc mà ở chữ "cùng loại hoặc tương đương". Hai bên thường thoả thuận một tỷ lệ đổi, ví dụ 10 tấn hàng này lấy 8 tấn hàng kia, mà không ghi giá. Không có giá thì không lập được hoá đơn đúng. Vì vậy hợp đồng trao đổi luôn nên có giá chưa thuế của từng lô, xác định theo giá bán thông thường của chính mặt hàng đó vào thời điểm giao.

Với hộ kinh doanh tính thuế theo tỷ lệ trên doanh thu, logic giống vậy: hàng giao đi là doanh thu, tính theo tỷ lệ của nhóm ngành, lập hoá đơn bán hàng với giá trị tương đương giá bán thông thường.

Ví dụ: đổi gạo lấy phân bón, hai mức thuế suất

Giả định công ty A kinh doanh thương mại gạo, công ty B sản xuất phân bón, cả hai tính thuế theo phương pháp khấu trừ. A giao gạo, B giao phân bón. Thuế suất dưới đây chỉ để minh hoạ cách tính; thuế suất thật của từng khâu phải tra theo Điều 5 và Điều 9 Luật Thuế giá trị gia tăng:

Khoản mụcLô gạo A giao cho BLô phân bón B giao cho A
Giá chưa thuế theo giá bán thông thường300.000.000 đồng320.000.000 đồng
Thuế suất giả định5%5%
Tiền thuế15.000.000 đồng16.000.000 đồng
Tổng giá trị thanh toán315.000.000 đồng336.000.000 đồng
Chênh lệch A phải trả thêm cho B21.000.000 đồng

Mỗi bên lập hoá đơn đầy đủ cho lô mình giao. Phần chênh 21.000.000 đồng A trả cho B bằng tiền. Nếu hai lô có thuế suất khác nhau, ví dụ một lô 5% và một lô 10%, phép tính vẫn y như vậy: tính thuế riêng từng lô theo thuế suất của lô đó, rồi lấy tổng giá trị thanh toán trừ nhau.

Gạo trong ví dụ là hàng nông sản; khâu doanh nghiệp, hợp tác xã mua nông sản chưa chế biến bán cho doanh nghiệp, hợp tác xã khác có quy định riêng theo khoản 1 Điều 5 Luật Thuế giá trị gia tăng đã được Luật 149/2025/QH15 sửa đổi. Trường hợp thật cần đối chiếu kỹ khâu kinh doanh trước khi chọn thuế suất.

Chứng từ cần có khi thanh toán bằng hàng hoặc bù trừ công nợ

Phương thức bù trừ phải ghi cụ thể trong hợp đồng. Điểm a khoản 2 Điều 26 Nghị định 181/2025/NĐ-CP yêu cầu hàng hoá, dịch vụ mua vào theo phương thức thanh toán bù trừ giữa hàng mua vào với hàng bán ra phải được quy định cụ thể trong hợp đồng. Thoả thuận miệng rồi sau đó mới bù trừ là thiếu căn cứ.

Có biên bản đối chiếu số liệu và xác nhận của hai bên. Cùng điểm a yêu cầu biên bản đối chiếu số liệu và xác nhận giữa hai bên về việc thanh toán bù trừ. Bù trừ qua bên thứ ba thì cần biên bản bù trừ công nợ của ba bên làm căn cứ khấu trừ.

Phần còn lại trả bằng tiền từ 05 triệu đồng thì phải chuyển khoản. Điểm đ khoản 2 Điều 26 quy định sau khi bù trừ, phần giá trị còn lại thanh toán bằng tiền từ 05 triệu đồng trở lên chỉ được khấu trừ khi có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt. Trong ví dụ, 21.000.000 đồng chênh lệch nên chuyển khoản.

Hoá đơn của từng lô vẫn là gốc. Biên bản bù trừ chứng minh cách thanh toán, không thay cho hoá đơn. Mỗi bên vẫn cần hoá đơn hợp lệ của lô mình nhận để kê khai đầu vào theo các điều kiện khấu trừ chung.

Mẫu câu tự soạn cho hợp đồng trao đổi hàng hoá

Các câu sau do người viết soạn để minh hoạ, không phải mẫu bắt buộc; hợp đồng thật nên được luật sư soát:

  • "Bên A giao cho Bên B [mô tả hàng], giá chưa thuế giá trị gia tăng là ... đồng, xác định theo giá bán thông thường của Bên A tại thời điểm giao hàng."
  • "Bên B giao cho Bên A [mô tả hàng], giá chưa thuế giá trị gia tăng là ... đồng, xác định theo giá bán thông thường của Bên B tại thời điểm giao hàng."
  • "Mỗi bên lập hoá đơn cho hàng hoá mình giao theo quy định pháp luật về hoá đơn, chứng từ, thuế giá trị gia tăng tính theo thuế suất tại thời điểm xác định thuế."
  • "Hai bên thanh toán bằng phương thức bù trừ giá trị hàng hoá giao nhận; phần chênh lệch do Bên ... thanh toán bằng chuyển khoản trong thời hạn ... ngày kể từ ngày ký biên bản đối chiếu."
  • "Hai bên lập biên bản đối chiếu số liệu và xác nhận việc thanh toán bù trừ sau mỗi lần giao nhận."

Câu "giá bán thông thường" là chỗ quan trọng nhất. Nếu một bên định giá lô hàng của mình thấp hơn hẳn giá bán cho khách khác cùng thời điểm, giá tính thuế vẫn có thể bị xác định lại theo giá hàng cùng loại.

Trông giống đổi hàng nhưng không phải

Đổi hàng lỗi lấy hàng mới cùng loại. Khách trả lại hàng lỗi và nhận hàng khác cùng loại, cùng giá theo chính sách bảo hành, đổi trả là chuyện xử lý hàng bán bị trả lại hoặc bảo hành, không phải trao đổi theo điểm c khoản 1 Điều 7. Cách xử lý hoá đơn trong trường hợp này theo pháp luật về hoá đơn.

Thu đổi hàng cũ lấy hàng mới, bù tiền. Cửa hàng nhận máy cũ của khách và bán máy mới. Nếu khách là cá nhân không kinh doanh, tài sản của người không kinh doanh bán ra thuộc đối tượng không chịu thuế theo khoản 25 Điều 5. Còn máy mới cửa hàng bán ra vẫn tính thuế trên giá bán chưa thuế; trừ giá máy cũ chỉ là cách thanh toán.

Điều chuyển hàng giữa kho nội bộ. Điểm a khoản 1 Điều 6 Nghị định 181/2025/NĐ-CP loại khỏi tiêu dùng nội bộ hàng hoá xuất để chuyển kho nội bộ, tiếp tục quá trình sản xuất, kinh doanh. Những trường hợp này không phải tính thuế giá trị gia tăng.

Góp vốn bằng hàng hoá, tài sản. Tài sản góp vốn vào doanh nghiệp được nêu tại điểm c khoản 1 Điều 6 Nghị định 181/2025/NĐ-CP, kèm yêu cầu biên bản góp vốn, biên bản định giá và hồ sơ nguồn gốc. Đây không phải trao đổi, nên đọc kỹ điều khoản đó trước khi lập hồ sơ.

Đổi dịch vụ lấy hàng, đổi dịch vụ lấy dịch vụ

Điểm c khoản 1 Điều 7 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 nói "hàng hoá, dịch vụ dùng để trao đổi", nên nguyên tắc giá tính thuế áp cả cho dịch vụ. Ví dụ quen thuộc: công ty quảng cáo C chạy chiến dịch cho nhà hàng D, đổi lại nhận phiếu ăn cho nhân viên; hoặc công ty phần mềm E làm website cho xưởng in F, đổi lại nhận ấn phẩm. Mỗi bên đều đang cung cấp dịch vụ hoặc hàng hoá cho bên kia.

Khác biệt so với đổi hàng nằm ở thời điểm. Với dịch vụ, thuế phát sinh khi hoàn thành việc cung cấp dịch vụ hoặc khi lập hoá đơn, theo điểm b khoản 1 Điều 8. Chiến dịch quảng cáo chạy ba tháng, còn phiếu ăn giao ngay, thì hai hoá đơn có thể rơi vào hai kỳ khai khác nhau. Hợp đồng nên ghi rõ mốc hoàn thành dịch vụ để hai bên cùng biết hoá đơn lập lúc nào.

Giá tính thuế vẫn là giá của dịch vụ cùng loại hoặc tương đương tại thời điểm cung cấp. Công ty C có bảng giá dịch vụ quảng cáo cho khách khác, thì lấy đúng mức đó; xưởng in F có đơn giá in cho khách thường, thì lấy đúng mức đó. Hai bên tự ý ghi giá tượng trưng cho "gọn" là tạo ra một hoá đơn không phản ánh giá trị thật của giao dịch.

Cũng cần để ý thuế suất: hai dịch vụ có thể khác thuế suất, và một bên có thể đang hưởng mức 8% trong khi bên kia thuộc nhóm loại trừ của Nghị định 174/2025/NĐ-CP. Tra từng bên một, đừng mặc định hai bên cùng một mức.

Tự kiểm một giao dịch đổi hàng trước khi lập hoá đơn

Năm câu hỏi dưới đây đủ để kế toán phát hiện phần lớn sai sót:

  1. Hợp đồng có ghi giá chưa thuế của từng lô và cách xác định giá không? Nếu chỉ có tỷ lệ đổi, bổ sung phụ lục trước khi giao hàng.
  2. Thuế suất của từng lô đã tra theo đúng mặt hàng và đúng khâu kinh doanh chưa, kể cả nhóm đang được giảm còn 8% tới hết 31/12/2026?
  3. Hai bên đã thống nhất ngày giao, vì thời điểm xác định thuế của mỗi lô là lúc giao hoặc lập hoá đơn của lô đó?
  4. Có biên bản đối chiếu bù trừ do hai bên ký, và nếu có bên thứ ba thì có biên bản ba bên không?
  5. Phần chênh lệch trả bằng tiền từ 05 triệu đồng trở lên đã chuyển khoản và lưu chứng từ chưa?

Nếu cả năm câu đều trả lời được bằng giấy tờ, giao dịch đổi hàng không khác gì hai giao dịch mua bán thông thường khi cơ quan thuế kiểm tra.

Câu hỏi thường gặp

Đổi hàng lấy hàng không có tiền thì có phải xuất hoá đơn không?

Có. Mỗi bên là người bán với hàng mình giao đi, nên lập hoá đơn và tính thuế theo giá tính thuế của hàng cùng loại hoặc tương đương tại thời điểm trao đổi, theo điểm c khoản 1 Điều 7 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024.

Giá tính thuế của hàng đem đổi lấy ở đâu?

Lấy giá tính thuế của hàng hoá, dịch vụ cùng loại hoặc tương đương tại thời điểm trao đổi, tức giá bán thông thường chưa thuế của chính mặt hàng đó vào lúc ấy. Hợp đồng trao đổi nên ghi rõ giá này cho từng lô thay vì chỉ ghi tỷ lệ đổi.

Hai lô hàng đổi cho nhau khác thuế suất thì tính thế nào?

Tính thuế riêng cho từng lô theo thuế suất của lô đó, mỗi bên lập hoá đơn cho lô mình giao. Sau đó lấy tổng giá trị thanh toán của hai lô trừ nhau để ra phần chênh lệch bên nào phải trả thêm.

Bù trừ công nợ bằng hàng thì bên nhận hàng có được khấu trừ thuế đầu vào không?

Có thể, nếu phương thức bù trừ được quy định cụ thể trong hợp đồng và có biên bản đối chiếu, xác nhận của hai bên theo điểm a khoản 2 Điều 26 Nghị định 181/2025/NĐ-CP, cùng các điều kiện khấu trừ chung khác.

Phần chênh lệch sau bù trừ trả bằng tiền mặt có sao không?

Theo điểm đ khoản 2 Điều 26 Nghị định 181/2025/NĐ-CP, phần còn lại thanh toán bằng tiền từ 05 triệu đồng trở lên chỉ được khấu trừ khi có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt. Dưới mức đó thì không bắt buộc.

Cửa hàng thu máy cũ của khách để bán máy mới thì tính thuế trên giá nào?

Máy mới tính thuế trên giá bán chưa thuế như bình thường; tiền trừ cho máy cũ chỉ là một cách thanh toán. Máy cũ của cá nhân không kinh doanh bán ra thuộc đối tượng không chịu thuế theo khoản 25 Điều 5 Luật Thuế giá trị gia tăng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138