Với đơn hàng có nhiều mặt hàng khác thuế suất, bạn cộng giá chưa thuế theo từng nhóm (không chịu thuế, 0%, 5%, 8%, 10%), nhân mỗi nhóm với thuế suất của nhóm đó, rồi cộng tiền thuế các nhóm lại. Không bao giờ nhân cả tổng đơn với một thuế suất. Khoản 4 Điều 9 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 yêu cầu khai theo từng mức thuế suất; không xác định được theo từng mức thì phải tính và nộp theo mức cao nhất của hàng hoá, dịch vụ mà cơ sở kinh doanh.
Phần khó không nằm ở phép nhân mà ở những khoản "dùng chung" cho cả đơn: chiết khấu trên tổng đơn, phí giao hàng một lần cho nhiều món, quà tặng kèm. Ví dụ dưới đây là một đơn hàng giả định của nhà sách A bán cho trường học B, đủ bốn nhóm thuế để bạn thấy từng bước.
Nguyên tắc: mỗi nhóm thuế suất là một phép tính riêng
Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 (Luật số 48/2024/QH15) không có khái niệm "thuế suất của đơn hàng". Thuế suất gắn với từng hàng hoá, dịch vụ: điểm b khoản 1 Điều 11 nói thuế của hàng hoá, dịch vụ bán ra bằng giá tính thuế của hàng hoá, dịch vụ đó nhân với thuế suất của chính nó. Một hoá đơn có năm mặt hàng thuộc ba mức thuế suất thì có ba phép nhân, không phải một.
Trong thời gian áp dụng mức giảm, khoản 4 Điều 1 Nghị định 174/2025/NĐ-CP nhắc thêm: cơ sở theo phương pháp khấu trừ bán hàng hoá, dịch vụ có nhiều mức thuế suất thì trên hoá đơn giá trị gia tăng phải ghi rõ thuế suất của từng hàng hoá, dịch vụ. Mức 8% nằm cạnh mức 10% trên cùng một tờ hoá đơn là chuyện thường gặp, vì không phải mọi mặt hàng 10% đều được giảm: nhóm bị loại trừ như sản phẩm kim loại, hàng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt vẫn giữ 10%.
Hàng không chịu thuế giá trị gia tăng cũng có thể nằm chung đơn. Nhóm này không có thuế suất để nhân, và cần được tách riêng khỏi nhóm 0%: hai nhóm khác nhau về bản chất và được khai ở hai chỉ tiêu khác nhau. Vì vậy bước đầu tiên của mọi đơn nhiều thuế suất là gắn đúng nhóm cho từng dòng hàng, trước cả khi nhìn tới con số.
Ví dụ đơn hàng của nhà sách A
Giả định nhà sách A theo phương pháp khấu trừ, bán cho trường học B một đơn gồm năm dòng. Thuế suất mỗi dòng được giả định đã tra theo Luật 48/2024; dòng 8% giả định đã đối chiếu phụ lục loại trừ của Nghị định 174/2025/NĐ-CP:
| Dòng hàng | Thành tiền chưa thuế | Nhóm thuế | Căn cứ (giả định đã tra) |
|---|---|---|---|
| Sách giáo khoa | 12.000.000 đồng | Không chịu thuế | khoản 15 Điều 5 Luật 48/2024 |
| Truyện thiếu nhi | 4.000.000 đồng | 5% | điểm l khoản 2 Điều 9 (sách các loại, trừ khoản 15 Điều 5) |
| Thước kẻ, com-pa | 1.500.000 đồng | 5% | điểm i khoản 2 Điều 9 |
| Đồ chơi lắp ghép cho trẻ em | 2.500.000 đồng | 5% | điểm l khoản 2 Điều 9 |
| Bút, sổ tay, bìa hồ sơ | 5.000.000 đồng | 8% | nhóm 10% được giảm theo Nghị định 174/2025/NĐ-CP |
Đơn hàng này có tổng tiền hàng 25.000.000 đồng. Nếu ai đó nhân cả đơn với 10% cho nhanh, tiền thuế ra 2.500.000 đồng; con số đúng, như bảng tổng hợp phần sau, chỉ là 800.000 đồng. Khách hàng là trường học sẽ trả dư 1.700.000 đồng, và người bán khai sai thuế đầu ra.
Lưu ý rằng thước kẻ, com-pa nằm trong danh sách 5% của điểm i khoản 2 Điều 9 với tên "thiết bị dùng để giảng dạy và học tập", còn bút, sổ tay không có tên trong danh sách đó. Cùng là đồ dùng học tập nhưng khác thuế suất; đây là loại chỗ nên tra từng mặt hàng chứ không suy theo nhóm "văn phòng phẩm".
Bảng tổng hợp theo từng nhóm thuế
Gom các dòng cùng nhóm lại, nhân một lần cho mỗi nhóm:
| Nhóm | Tổng tiền hàng của nhóm | Phép nhân | Tiền thuế |
|---|---|---|---|
| Không chịu thuế | 12.000.000 đồng | không nhân | không có |
| 5% | 8.000.000 đồng | 8.000.000 × 5% | 400.000 đồng |
| 8% | 5.000.000 đồng | 5.000.000 × 8% | 400.000 đồng |
| Cộng | 25.000.000 đồng | cộng tiền thuế các nhóm | 800.000 đồng |
Tổng thanh toán của đơn là 25.000.000 cộng 800.000, bằng 25.800.000 đồng. Trên hoá đơn giá trị gia tăng, mỗi dòng hàng ghi rõ thuế suất của nó; cách trình bày phần tổng theo từng mức thuế suất thực hiện theo pháp luật hoá đơn, chứng từ hiện hành.
Một cách tự kiểm nhanh: lấy tổng tiền thuế chia cho tổng tiền hàng chịu thuế (không tính nhóm không chịu thuế). Ở đây 800.000 chia 13.000.000 ra khoảng 6,15%, nằm giữa 5% và 8%, hợp lý. Nếu tỷ lệ này rơi ra ngoài khoảng giữa mức thấp nhất và cao nhất trong đơn, chắc chắn có dòng tính sai.
Chia chiết khấu chung của cả đơn cho từng nhóm
Giả sử nhà sách A cho trường B chiết khấu thương mại 2.500.000 đồng trên tổng đơn, ghi ngay trên hoá đơn. Khoản 2 Điều 14 Nghị định 181/2025/NĐ-CP cho biết khi có chiết khấu thương mại, giá tính thuế là giá bán đã chiết khấu. Vì chiết khấu áp cho cả đơn, cần chia nó về từng nhóm thuế. Cách chia theo tỷ lệ giá trị, hay dùng và dễ giải thích:
- Tính tỷ lệ chiết khấu trên tổng đơn: 2.500.000 ÷ 25.000.000 = 10%.
- Áp tỷ lệ đó cho từng nhóm: nhóm không chịu thuế giảm 1.200.000 đồng, nhóm 5% giảm 800.000 đồng, nhóm 8% giảm 500.000 đồng; cộng lại đúng 2.500.000 đồng.
- Tính lại giá tính thuế từng nhóm: không chịu thuế 10.800.000 đồng; nhóm 5% còn 7.200.000 đồng; nhóm 8% còn 4.500.000 đồng.
- Nhân thuế: nhóm 5% ra 360.000 đồng; nhóm 8% ra 360.000 đồng; tổng tiền thuế 720.000 đồng.
- Tổng thanh toán: 22.500.000 cộng 720.000, bằng 23.220.000 đồng.
Sai lầm thường gặp là trừ toàn bộ chiết khấu vào nhóm có thuế suất cao nhất cho "lợi thuế", hoặc trừ hết vào nhóm không chịu thuế cho gọn. Cả hai đều làm giá tính thuế của từng nhóm lệch khỏi thực tế bán. Nếu hợp đồng quy định chiết khấu riêng cho từng mặt hàng thì làm theo hợp đồng; nếu không, chia theo tỷ lệ giá trị là cách có cơ sở. Với trường hợp đặc thù, hỏi cơ quan thuế quản lý trực tiếp và giữ văn bản trả lời.
Phí giao hàng và quà tặng kèm trong đơn nhiều thuế suất
Phí giao hàng người bán được hưởng là một khoản phải chịu thuế. Khoản 2 Điều 7 Luật 48/2024 tính cả phụ thu và phí thu thêm mà cơ sở kinh doanh được hưởng vào giá tính thuế. Câu hỏi còn lại là áp thuế suất nào khi phí đó phục vụ cho cả đơn có nhiều mức. Văn bản trong kho nguồn không có hướng dẫn riêng cho tình huống này, nên bạn cần hỏi cơ quan thuế quản lý trực tiếp: ghi phí giao hàng thành một dòng dịch vụ riêng với thuế suất của dịch vụ đó, hay phân bổ vào từng nhóm hàng.
Phí thu hộ cho bên vận chuyển thì không cộng. Điểm b khoản 1 Điều 14 Nghị định 181/2025/NĐ-CP loại các khoản thu hộ ra khỏi giá tính thuế. Phân biệt rõ trên chứng từ khoản nào bạn được hưởng, khoản nào chỉ thu hộ.
Quà tặng kèm theo chương trình khuyến mại. Điểm c khoản 1 Điều 7 Luật 48/2024 xác định giá tính thuế của hàng dùng để khuyến mại theo pháp luật thương mại bằng không. Món quà vẫn phải được gắn đúng nhóm thuế suất của nó trên hoá đơn, chỉ là giá tính thuế bằng không; nếu chương trình không làm đúng quy định khuyến mại, nó bị tính như hàng biếu tặng theo giá của hàng cùng loại.
Không dồn các khoản này vào nhóm thấp nhất. Bất kỳ khoản thu thêm nào được "nhét" vào nhóm 5% hay nhóm không chịu thuế cho nhẹ thuế đều là khai sai giá tính thuế của nhóm đó, và bị điều chỉnh khi kiểm tra.
Nếu không tách được theo từng mức thì sao
Khoản 4 Điều 9 Luật 48/2024 quy định cơ sở kinh doanh nhiều loại hàng hoá, dịch vụ có thuế suất khác nhau (bao gồm cả đối tượng không chịu thuế) mà không xác định được theo từng mức thuế suất thì phải tính và nộp theo mức thuế suất cao nhất của hàng hoá, dịch vụ mình kinh doanh. Áp vào đơn hàng của nhà sách A, giả định trong kỳ nhà sách còn bán cả hàng 10% không được giảm:
| Cách xác định | Giá tính thuế (sau chiết khấu) | Tiền thuế phải nộp |
|---|---|---|
| Tách đúng từng nhóm | 22.500.000 đồng, trong đó 10.800.000 đồng không chịu thuế | 720.000 đồng |
| Không tách được, áp mức cao nhất 10% cho toàn bộ | 22.500.000 đồng | 2.250.000 đồng |
| Phần chênh lệch người bán gánh | không thu thêm được của khách | 1.530.000 đồng |
Con số chênh lệch cho thấy vì sao hệ thống bán hàng phải lưu thuế suất theo từng mã hàng ngay từ đầu. Khi bị kiểm tra mà sổ sách chỉ có doanh thu tổng, không chứng minh được món nào thuộc nhóm nào, bạn mất lợi thế của các mức thuế thấp mà luật đã cho.
Đầu vào cũng có câu chuyện tương tự: thuế đầu vào dùng chung cho hàng chịu thuế và không chịu thuế phải hạch toán riêng, không hạch toán riêng được thì phân bổ theo tỷ lệ doanh thu (điểm b khoản 1 Điều 14 của luật). Chi tiết điều kiện khấu trừ nằm ngoài phạm vi trang này; điều cần nhớ là cả hai đầu đều cần dữ liệu theo nhóm.
Những câu nên hỏi trước khi nhận một đơn nhiều thuế suất
Đơn hàng nhiều thuế suất thường đến từ khách tổ chức như trường học, bệnh viện, cơ quan, nơi có bộ phận kế toán đối chiếu từng dòng. Trước khi báo giá, nên làm rõ mấy điểm sau với khách và với kế toán của mình:
- Khách muốn báo giá theo giá chưa thuế từng dòng kèm thuế suất, hay một giá trọn gói? Giá trọn gói cho nhiều nhóm thuế suất buộc bạn phải phân bổ lại sau, dễ gây tranh cãi.
- Chiết khấu (nếu có) áp cho từng mặt hàng hay cho cả đơn? Ghi rõ trong báo giá để hoá đơn thể hiện đúng như vậy.
- Phí giao hàng, lắp đặt có tách thành dòng riêng không, và bạn đã hỏi cơ quan thuế về thuế suất áp cho dòng đó chưa?
- Thời điểm giao hàng và lập hoá đơn có rơi sau ngày 31/12/2026 không? Nếu có, dòng 8% cần được đối chiếu với văn bản gia hạn, và báo giá nên nói rõ giá chưa thuế để khỏi phải thương lượng lại khi thuế suất đổi.
- Khách có cần hoá đơn tách riêng theo từng nguồn kinh phí hoặc từng bộ phận không? Tách hoá đơn không đổi cách tính thuế, nhưng đổi cách gom nhóm.
Trả lời xong năm câu này trước khi lập đơn thì phần tính thuế chỉ còn là việc cộng và nhân. Bỏ qua chúng thì phần lớn thời gian sẽ dành cho việc điều chỉnh hoá đơn sau khi khách đã nhận hàng.
Câu hỏi thường gặp
Một hoá đơn có cả hàng 5% và hàng 10% thì tính VAT thế nào?
Cộng tiền hàng chưa thuế của từng nhóm, nhân mỗi nhóm với thuế suất riêng của nhóm đó, rồi cộng tiền thuế lại. Trên hoá đơn giá trị gia tăng phải ghi rõ thuế suất của từng hàng hoá, dịch vụ. Không nhân cả tổng đơn với một thuế suất chung.
Hàng không chịu thuế có ghi thuế suất 0% cho gọn được không?
Không. Hàng không chịu thuế giá trị gia tăng và hàng chịu thuế suất 0% là hai nhóm khác nhau theo Luật Thuế giá trị gia tăng 2024, được khai ở hai chỉ tiêu khác nhau và có hệ quả khác nhau với thuế đầu vào. Ghi 0% cho hàng không chịu thuế là khai sai.
Chiết khấu cho cả đơn thì trừ vào nhóm thuế nào?
Nếu hợp đồng không chỉ định chiết khấu cho mặt hàng cụ thể, cách có cơ sở là chia chiết khấu về từng nhóm theo tỷ lệ giá trị tiền hàng của nhóm, rồi tính thuế trên giá đã chiết khấu của từng nhóm, theo khoản 2 Điều 14 Nghị định 181/2025/NĐ-CP. Trường hợp đặc thù nên hỏi cơ quan thuế.
Không tách được doanh thu theo từng thuế suất thì bị tính thế nào?
Theo khoản 4 Điều 9 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024, cơ sở kinh doanh phải tính và nộp thuế theo mức thuế suất cao nhất của hàng hoá, dịch vụ mà mình kinh doanh, kể cả phần doanh thu lẽ ra không chịu thuế hoặc chịu thuế thấp hơn.
Đơn có hàng 8% và hàng 10% thì có cần ghi chú gì đặc biệt?
Theo khoản 4 Điều 1 Nghị định 174/2025/NĐ-CP, hoá đơn giá trị gia tăng phải ghi rõ thuế suất của từng hàng hoá, dịch vụ. Hàng được giảm ghi 8%, hàng không được giảm ghi 10%. Chính sách áp dụng đến hết 31/12/2026, sau đó cần kiểm tra văn bản gia hạn.
Tự kiểm tổng tiền thuế của đơn nhiều thuế suất bằng cách nào?
Chia tổng tiền thuế cho tổng tiền hàng chịu thuế (bỏ nhóm không chịu thuế ra). Kết quả phải nằm giữa thuế suất thấp nhất và cao nhất có trong đơn. Nếu ra ngoài khoảng đó, có ít nhất một dòng bị gắn sai thuế suất hoặc tính sai giá.