Muốn tách VAT ra khỏi một giá đã gồm thuế, bạn chia giá đó cho (1 + thuế suất): chia 1,1 với mức 10%, chia 1,08 với mức 8%, chia 1,05 với mức 5%. Kết quả là giá chưa thuế; lấy giá đã gồm thuế trừ đi giá chưa thuế là ra tiền thuế. Ví dụ 1.100.000 đồng đã gồm thuế 10%: giá chưa thuế 1.000.000 đồng, tiền thuế 100.000 đồng.
Sai lầm phổ biến nhất là lấy luôn giá đã gồm thuế nhân 10% để ra tiền thuế. Với 1.100.000 đồng, cách đó cho 110.000 đồng, dư 10.000 đồng so với số đúng. Công thức chia nằm ngay trong luật, ở điểm k khoản 1 Điều 7 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024, và phần dưới đây giải thích vì sao phải chia, cách xử lý số lẻ và những trường hợp pháp luật mặc định giá đã gồm thuế.
Vì sao phải chia chứ không trừ 10%
Giá đã gồm thuế là giá chưa thuế cộng thêm phần thuế tính trên chính giá chưa thuế. Viết thành phương trình: Giá gồm thuế = Giá chưa thuế × (1 + t), trong đó t là thuế suất. Muốn tìm giá chưa thuế, bạn đi ngược phép nhân, tức là chia: Giá chưa thuế = Giá gồm thuế ÷ (1 + t).
Điểm k khoản 1 Điều 7 Luật 48/2024/QH15 ghi đúng công thức này cho hàng hoá, dịch vụ được dùng hoá đơn ghi giá thanh toán là giá đã có thuế: giá chưa có thuế bằng giá thanh toán chia cho 1 cộng thuế suất. Khoản 2 Điều 9 Nghị định 181/2025/NĐ-CP nhắc lại nguyên văn. Còn điểm b khoản 1 Điều 11 của luật bổ sung chiều còn lại: trong trường hợp này, thuế đầu ra bằng giá thanh toán trừ giá tính thuế vừa tách được.
Lý do "trừ 10%" sai là vì 10% của giá gồm thuế lớn hơn 10% của giá chưa thuế. Bạn đang lấy phần trăm trên một nền đã phình ra. Với mức 10%, tiền thuế thật ra chỉ chiếm 1/11 giá gồm thuế, tức khoảng 9,09%; với mức 8% là 8/108, khoảng 7,41%; với mức 5% là 5/105, khoảng 4,76%. Các con số này là hệ quả toán học của công thức trong luật, không phải thuế suất mới, và chỉ nên dùng để kiểm tra nhanh chứ không ghi lên hoá đơn.
Bảng tách ngược ba mức thuế suất
Giả định ba món hàng của cửa hàng A đều có giá bán lẻ đã gồm thuế. Bảng tách từng bước, đặt cạnh cách làm sai để bạn thấy độ lệch:
| Giá đã gồm thuế | Thuế suất | Chia cho | Giá chưa thuế | Tiền thuế đúng | Nếu nhân thẳng thuế suất |
|---|---|---|---|---|---|
| 1.100.000 đồng | 10% | 1,1 | 1.000.000 đồng | 100.000 đồng | 110.000 đồng, dư 10.000 |
| 1.080.000 đồng | 8% | 1,08 | 1.000.000 đồng | 80.000 đồng | 86.400 đồng, dư 6.400 |
| 1.050.000 đồng | 5% | 1,05 | 1.000.000 đồng | 50.000 đồng | 52.500 đồng, dư 2.500 |
| 5.500.000 đồng | 10% | 1,1 | 5.000.000 đồng | 500.000 đồng | 550.000 đồng, dư 50.000 |
Độ lệch của cách làm sai luôn bằng tiền thuế đúng nhân với thuế suất. Ở mức 10%, bạn khai dư đúng 10% số thuế; nghe nhỏ nhưng nếu cả năm doanh thu bán lẻ đã gồm thuế là 2 tỷ đồng thì phần khai dư khoảng 18 triệu đồng.
Chiều ngược lại cũng có: có người lấy giá gồm thuế trừ 10% rồi coi phần còn lại là giá chưa thuế. Với 1.100.000 đồng, cách đó cho 990.000 đồng giá chưa thuế, thấp hơn thật 10.000 đồng, kéo theo doanh thu trên sổ sách bị ghi thiếu.
Khi nào giá được coi là đã gồm thuế
Không phải lúc nào bạn cũng chủ động chọn "giá gồm thuế". Văn bản trong kho nguồn có ít nhất các trường hợp sau, mỗi trường hợp đều phải tách ngược khi tính thuế:
- Tem, vé, thẻ là chứng từ thanh toán in sẵn giá: khoản 2 Điều 16 Luật 48/2024 coi giá in trên đó đã bao gồm thuế giá trị gia tăng.
- Sách chịu thuế bán đúng giá phát hành (giá bìa): khoản 5 Điều 11 Nghị định 181/2025/NĐ-CP coi giá bìa là giá đã có thuế; bán không theo giá bìa thì tính thuế trên giá bán chưa thuế như bình thường.
- Dịch vụ du lịch lữ hành ký theo giá trọn gói (ăn, ở, đi lại): khoản 3 Điều 11 của nghị định coi giá trọn gói là giá đã có thuế và cho công thức giá tính thuế bằng giá trọn gói chia (1 + thuế suất), kèm phần giảm trừ một số khoản chi ở nước ngoài nếu có chứng từ hợp pháp.
- Dịch vụ cầm đồ khi số tiền phải thu đã bao gồm thuế: khoản 4 Điều 11 cũng dùng công thức chia (1 + thuế suất).
- Hàng hoá, dịch vụ được dùng hoá đơn ghi giá thanh toán là giá đã có thuế, theo điểm k khoản 1 Điều 7 của luật.
Ngoài các trường hợp luật gọi tên, thực tế bán lẻ còn rất nhiều giá niêm yết đã gồm thuế theo thoả thuận thương mại. Dù vì lý do gì, nguyên tắc tính vẫn một: tách ngược bằng phép chia, sau đó ghi giá chưa thuế và tiền thuế riêng nếu bạn xuất hoá đơn giá trị gia tăng.
Xử lý số lẻ khi chia không tròn
Giá bán lẻ thường là những số đẹp với người mua như 99.000 hay 249.000 đồng, nên chia 1,1 hiếm khi ra số chẵn. Lấy ví dụ một ly đồ uống bán 49.000 đồng đã gồm thuế, giả định thuế suất 8%:
- Chia: 49.000 ÷ 1,08 = 45.370,37... đồng.
- Làm tròn giá chưa thuế về đồng: 45.370 đồng (cách làm tròn cụ thể theo quy định về hoá đơn, chứng từ hiện hành và cách cài đặt bạn đã thống nhất).
- Lấy tiền thuế bằng phép trừ, không bằng phép nhân: 49.000 − 45.370 = 3.630 đồng.
- Kiểm lại: 45.370 + 3.630 = 49.000 đồng, khớp đúng giá khách đã trả.
Lý do bước 3 dùng phép trừ: nếu bạn lấy 45.370 × 8% = 3.629,6 rồi làm tròn thành 3.630 thì lần này may mắn khớp, nhưng ở nhiều giá khác sẽ lệch một đồng giữa "giá chưa thuế + thuế" và số tiền khách thật sự trả. Điểm b khoản 1 Điều 11 Luật 48/2024 cũng mô tả thuế đầu ra trong trường hợp này là giá thanh toán trừ giá tính thuế, nên tính theo phép trừ vừa đúng luật vừa giữ tổng không đổi.
Với hoá đơn nhiều dòng, nên tách ngược trên tổng tiền của từng nhóm thuế suất thay vì trên từng ly, từng món, để sai số làm tròn không cộng dồn.
Chỗ hay nhầm khi tách ngược
Chia nhầm hệ số giữa hai giai đoạn. Một cửa hàng đổi bảng giá từ mức 10% sang 8% (hoặc ngược lại khi hết thời hạn giảm) nhưng công thức tách ngược trong máy tính tiền vẫn chia 1,1. Cách tự kiểm: chọn ngẫu nhiên vài hoá đơn sau ngày đổi, chia giá gồm thuế cho giá chưa thuế xem có ra đúng 1,08 không.
Tách ngược trên giá đã trừ khuyến mại hay trước khuyến mại. Phần giá dùng để chia phải là số tiền thực tế người mua trả cho hàng hoá đó, sau chiết khấu thương mại nếu có, vì khoản 2 Điều 14 Nghị định 181/2025/NĐ-CP lấy giá đã chiết khấu làm giá tính thuế. Chia trên giá gốc khi khách thật ra trả ít hơn là tính dư thuế.
Áp tách ngược cho hộ kinh doanh. Hộ, cá nhân kinh doanh theo tỷ lệ phần trăm trên doanh thu không tách ngược. Điểm c khoản 2 Điều 12 Luật 48/2024 lấy doanh thu là tổng số tiền ghi trên hoá đơn bán hàng, gồm cả phụ thu, rồi nhân tỷ lệ của ngành nghề.
Ghi hoá đơn không có dòng thuế. Nếu người bán theo phương pháp khấu trừ xuất hoá đơn giá trị gia tăng mà không ghi khoản thuế, điểm a khoản 1 Điều 16 của luật cho phép xác định thuế đầu ra bằng giá thanh toán ghi trên hoá đơn nhân thẳng với thuế suất (trừ trường hợp tem, vé, thẻ in sẵn giá). Tức là lúc này không còn được tách ngược nữa, và bạn chịu thuế trên cả phần lẽ ra là thuế.
Tách ngược khi một khoản tiền gồm nhiều mức thuế suất
Tình huống khó hơn là khách trả một khoản tổng cho nhiều món chịu các mức thuế khác nhau, ví dụ một giỏ quà gồm sách (5%) và đồ dùng văn phòng (giả định 10%, không thuộc diện giảm). Không thể chia cả khoản tổng cho một hệ số. Phải tách theo từng nhóm trước:
| Bước | Nhóm sách 5% | Nhóm đồ dùng 10% |
|---|---|---|
| Giá gồm thuế của từng nhóm (theo bảng giá bán lẻ) | 420.000 đồng | 330.000 đồng |
| Chia cho hệ số tương ứng | 420.000 ÷ 1,05 | 330.000 ÷ 1,1 |
| Giá chưa thuế | 400.000 đồng | 300.000 đồng |
| Tiền thuế bằng phép trừ | 20.000 đồng | 30.000 đồng |
| Cộng lại | tổng gồm thuế 750.000 đồng | tổng thuế 50.000 đồng |
Nếu lấy 750.000 đồng chia chung cho 1,1 thì giá chưa thuế ra khoảng 681.818 đồng và tiền thuế khoảng 68.182 đồng, cao hơn số đúng hơn 18.000 đồng chỉ vì nhóm sách bị kéo lên mức 10%. Đây chính là hệ quả mà khoản 4 Điều 9 Luật 48/2024 đã cảnh báo: không xác định được theo từng mức thuế suất thì phải tính theo mức cao nhất. Muốn tránh, giá gồm thuế của từng món phải được lưu riêng ngay từ lúc bán, không chỉ lưu tổng tiền.
Khi giỏ quà được bán theo một giá trọn gói mà không định giá riêng từng món, việc phân bổ giá cho từng nhóm thuế suất cần có cơ sở hợp lý và nhất quán. Trường hợp này nên hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế quản lý trực tiếp trước khi chốt cách làm.
Câu hỏi nên đặt cho kế toán trước khi chốt bảng giá gồm thuế
Bán giá gồm thuế giúp khách dễ hiểu, nhưng đẩy phần tính toán về phía người bán. Trước khi in bảng giá, nên cùng kế toán trả lời mấy câu sau và ghi lại câu trả lời thành quy trình:
Thứ nhất, mỗi mã hàng đã gắn đúng thuế suất chưa, và nếu có mã đang hưởng 8% thì ai chịu trách nhiệm đổi khi mốc 31/12/2026 đến mà không có văn bản gia hạn? Thứ hai, hệ thống bán hàng tách ngược theo từng món hay theo tổng hoá đơn, và có giữ được nguyên tắc tiền thuế bằng phép trừ không? Thứ ba, khi đổi thuế suất, bạn giữ nguyên giá gồm thuế (người bán chịu phần chênh) hay giữ nguyên giá chưa thuế (khách chịu phần chênh)? Đây là quyết định kinh doanh, không phải quyết định thuế, nhưng nó quyết định con số bạn sẽ chia.
Câu hỏi cuối dành cho trường hợp đặc thù như giá trọn gói du lịch có khoản chi ở nước ngoài: phần nào được giảm trừ khỏi doanh thu tính thuế, chứng từ nào cần giữ. Với các trường hợp như vậy, nên hỏi trực tiếp cơ quan thuế quản lý và lưu văn bản trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Giá 1.000.000 đồng đã gồm VAT 10% thì giá chưa thuế là bao nhiêu?
Lấy 1.000.000 chia 1,1 được khoảng 909.090,9 đồng, làm tròn về 909.091 đồng (tuỳ cách làm tròn bạn áp dụng). Tiền thuế là 1.000.000 trừ 909.091, bằng 90.909 đồng. Không lấy 1.000.000 nhân 10% vì sẽ ra 100.000 đồng, dư thuế.
Tách VAT 8% thì chia cho 1,08 hay nhân với 0,92?
Chia cho 1,08. Nhân với 0,92 tức là trừ 8% trên giá gồm thuế, cho kết quả thấp hơn giá chưa thuế thật. Ví dụ 1.080.000 đồng chia 1,08 được 1.000.000 đồng, còn nhân 0,92 chỉ được 993.600 đồng.
Có tỷ lệ nào nhân thẳng vào giá gồm thuế để ra tiền thuế không?
Về toán học có: tiền thuế bằng giá gồm thuế nhân t chia (1 + t), tức 1/11 với mức 10%, 8/108 với mức 8%, 5/105 với mức 5%. Nhưng các hệ số này lẻ vô hạn, dễ gây chênh làm tròn, nên chỉ dùng để kiểm tra; khi ghi số vẫn nên tách giá chưa thuế bằng phép chia rồi lấy tiền thuế bằng phép trừ.
Sách bán đúng giá bìa có phải tách ngược thuế không?
Có, với sách chịu thuế. Khoản 5 Điều 11 Nghị định 181/2025/NĐ-CP coi giá bìa là giá đã có thuế giá trị gia tăng, nên phải chia giá bìa cho (1 + thuế suất) để ra giá tính thuế. Sách bán không theo giá bìa thì tính thuế trên giá bán chưa thuế như hàng thông thường.
Hộ kinh doanh bán giá đã gồm thuế có phải chia 1,1 không?
Không. Hộ, cá nhân kinh doanh theo phương pháp tỷ lệ phần trăm trên doanh thu lấy tổng tiền trên hoá đơn bán hàng làm doanh thu rồi nhân tỷ lệ theo ngành nghề, theo khoản 2 Điều 12 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024. Phép chia 1,1 chỉ dành cho người bán theo phương pháp khấu trừ.
Tách ngược bị lệch 1 đồng so với tổng tiền khách trả thì sửa ở đâu?
Giữ nguyên tổng tiền khách trả, tính giá chưa thuế bằng phép chia rồi làm tròn, sau đó lấy tiền thuế bằng tổng trừ giá chưa thuế. Cách này khớp với điểm b khoản 1 Điều 11 Luật 48/2024 và không bao giờ để lệch tổng. Cách làm tròn cụ thể trên hoá đơn theo quy định hoá đơn hiện hành.