Từ ngày 01/01/2026, doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã mua sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi, thuỷ sản chưa chế biến hoặc chỉ qua sơ chế thông thường rồi bán cho doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã khác thì không phải kê khai, tính nộp thuế giá trị gia tăng, nhưng vẫn được khấu trừ thuế đầu vào. Đây là nội dung Luật số 149/2025/QH15 viết lại tại khoản 1 Điều 5 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024.
Cùng sản phẩm đó, nếu doanh nghiệp bán cho hộ kinh doanh, cá nhân hay người tiêu dùng thì chịu thuế suất 5% theo điểm d khoản 2 Điều 9. Còn người nông dân tự trồng, tự nuôi, tự đánh bắt bán ra, hoặc hàng ở khâu nhập khẩu, thì không chịu thuế. Ba cách xử lý cho cùng một bao cà phê nhân là điều khiến kế toán các đơn vị thu mua hay nhầm.
Một sản phẩm, bốn khâu, bốn cách xử lý thuế
Bảng dưới đây theo một bao nông sản từ ruộng tới người dùng cuối, giả định sản phẩm chỉ qua sơ chế thông thường và chưa chế biến thành sản phẩm khác.
| Khâu bán | Người bán | Người mua | Cách xử lý thuế GTGT | Căn cứ |
|---|---|---|---|---|
| Bán lần đầu | Tổ chức, cá nhân tự sản xuất, đánh bắt | Bất kỳ ai | Không chịu thuế | Khoản 1 Điều 5 |
| Nhập khẩu | Người nhập khẩu | Không áp dụng | Không chịu thuế ở khâu nhập khẩu | Khoản 1 Điều 5 |
| Thương mại giữa hai tổ chức | Doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã | Doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã khác | Không phải kê khai, tính nộp; được khấu trừ đầu vào | Câu thứ hai khoản 1 Điều 5 |
| Thương mại khác | Doanh nghiệp, hợp tác xã | Hộ kinh doanh, cá nhân, người tiêu dùng | Thuế suất 5% | Điểm d khoản 2 Điều 9 |
| Sau chế biến | Cơ sở chế biến | Bất kỳ ai | Theo thuế suất của sản phẩm chế biến | Tra theo mặt hàng cụ thể |
Dòng thứ tư cần đọc cùng ngoại lệ ghi trong luật: điểm d khoản 2 Điều 9 áp 5% cho sản phẩm cây trồng, rừng trồng (trừ gỗ, măng), chăn nuôi, thuỷ sản chưa chế biến, "trừ sản phẩm quy định tại khoản 1 Điều 5". Nghĩa là trường hợp nào đã rơi vào khoản 1 thì không quay lại 5% nữa. Gỗ và măng ở khâu thương mại không nằm trong điểm d, nên cần tra riêng mức áp dụng.
Hộ, cá nhân không tự sản xuất mà mua đi bán lại nông sản thì không thuộc câu "tự sản xuất, đánh bắt bán ra". Nghĩa vụ của họ đi theo cách tính thuế dành cho hộ kinh doanh và ngưỡng doanh thu năm do Chính phủ quy định; trường hợp cụ thể nên hỏi cơ quan thuế quản lý.
"Không phải kê khai, tính nộp" khác "không chịu thuế" ở đúng một điểm, và đó là điểm đáng tiền
Nhìn từ phía người mua, hai trường hợp giống nhau: không có tiền thuế cộng vào giá. Khác biệt nằm ở phía người bán. Doanh nghiệp bán hàng không chịu thuế bị khoản 27 Điều 5 chặn quyền khấu trừ và hoàn thuế đầu vào. Doanh nghiệp thu mua nông sản bán cho doanh nghiệp khác thì luật ghi rõ "được khấu trừ thuế giá trị gia tăng đầu vào".
Với một đơn vị thu mua, thuế đầu vào không nằm ở giá nông sản (vì mua của nông dân thì không có thuế) mà nằm ở chi phí đi kèm: thuê kho, vận chuyển, bao bì, máy sấy, máy phân loại, điện cho kho lạnh. Những khoản này chịu thuế và có thể lên tới vài phần trăm doanh thu. Nếu không được khấu trừ, chúng cộng thẳng vào giá vốn; được khấu trừ thì chúng chỉ là khoản tạm ứng cho ngân sách.
Vì không có thuế đầu ra để bù, số thuế đầu vào được khấu trừ của đơn vị chỉ bán cho doanh nghiệp thường không trừ hết trong kỳ và được chuyển sang kỳ sau theo điểm đ khoản 1 Điều 14. Muốn biết có được hoàn hay không, bạn phải đối chiếu các trường hợp hoàn thuế tại Điều 15; luật không ghi trường hợp hoàn riêng cho khâu này, nên đừng mặc định là được hoàn.
Ví dụ tính một quý của công ty thu mua
Giả định công ty C mua lúa của nông dân 1.000 triệu đồng, thuê kho, vận chuyển, mua bao bì 100 triệu đồng chưa thuế, tiền thuế trên các hoá đơn đầu vào cộng lại 8 triệu đồng. Lúa chỉ qua phơi, sấy, làm sạch. Công ty bán toàn bộ với giá 1.200 triệu đồng chưa thuế. Xét hai phương án khách hàng.
| Khoản mục | Bán hết cho công ty xay xát D | Bán hết cho các hộ kinh doanh |
|---|---|---|
| Cách xử lý đầu ra | Không phải kê khai, tính nộp | Thuế suất 5% |
| Thuế đầu ra | 0 | 60 triệu |
| Thuế đầu vào được khấu trừ | 8 triệu | 8 triệu |
| Thuế phải nộp | 0 | 52 triệu |
| Thuế đầu vào chuyển kỳ sau | 8 triệu | 0 |
| Giá người mua phải trả | 1.200 triệu | 1.260 triệu |
Cột thứ hai cho thấy vì sao đơn vị thu mua nên biết rõ khách hàng của mình là ai trước khi báo giá. Cùng một lô lúa, bán cho hộ kinh doanh thì giá thanh toán cao hơn 60 triệu đồng, và hộ kinh doanh không có cơ chế khấu trừ đầu vào như doanh nghiệp để lấy lại khoản đó.
Nếu trong quý công ty C bán cho cả hai nhóm khách, doanh thu phải tách theo từng nhóm trên sổ và trên tờ khai; khoản 4 Điều 9 không cho phép gộp chung.
Sơ chế thông thường gồm những công đoạn nào
Toàn bộ cơ chế trên chỉ áp khi sản phẩm "chưa chế biến thành các sản phẩm khác hoặc chỉ qua sơ chế thông thường". Khoản 1 Điều 4 Nghị định 181/2025/NĐ-CP liệt kê các công đoạn được coi là sơ chế thông thường, gom lại như sau:
- Làm sạch, phơi, sấy khô.
- Bóc vỏ, xay xát, xay vỡ mảnh, nghiền vỡ mảnh, xay bỏ vỏ, xát bỏ vỏ, tách hạt, tách cọng, đánh bóng hạt, hồ hạt.
- Cắt, xay, chia tách ra từng phần, bỏ xương, băm, lột da, nghiền, cán mỏng.
- Ướp muối, đóng hộp kín khí.
- Bảo quản lạnh (ướp lạnh, đông lạnh), bảo quản bằng khí sunfuro, cho hoá chất để tránh thối rữa, ngâm trong dung dịch lưu huỳnh hoặc dung dịch bảo quản khác và các hình thức bảo quản thông thường khác.
Theo danh sách này, gạo xay xát và đánh bóng, cá đã bỏ xương cắt khúc rồi cấp đông, cà phê nhân đã xát vỏ và sấy vẫn là sản phẩm sơ chế. Ngược lại, khi sản phẩm đã đổi bản chất như rang, nấu, lên men, trộn gia vị để thành món, hay ép lấy nước, thì nên coi là đã chế biến và tra thuế suất của sản phẩm chế biến.
Trường hợp không xác định được, Nghị định giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường căn cứ quy trình sản xuất do người nộp thuế cung cấp để xác định. Vì thế, mô tả quy trình bằng văn bản là thứ nên chuẩn bị sẵn.
Kiểm người mua trước khi áp "không phải kê khai, tính nộp"
Người mua phải là doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc liên hiệp hợp tác xã. Luật nêu đích danh ba loại tổ chức này. Hộ kinh doanh dù có đăng ký kinh doanh và có mã số thuế vẫn không phải doanh nghiệp, nên bán cho hộ kinh doanh là sang dòng 5%. Đây là chỗ sai nhiều nhất vì nhiều đầu mối thu mua lớn ở nông thôn là hộ kinh doanh.
Người bán cũng phải là một trong ba loại tổ chức đó. Cơ chế này dành cho doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã mua vào rồi bán lại. Nếu người bán là hộ, cá nhân mua đi bán lại thì áp quy định dành cho hộ kinh doanh, không áp câu này.
Lưu bằng chứng về tư cách người mua. Mã số thuế, tên đầy đủ trên hợp đồng và hoá đơn, đối chiếu thông tin đăng ký là bằng chứng tối thiểu. Với khách mới, nên kiểm trước khi giao hàng chứ không để đến lúc lập hoá đơn.
Hàng trả lại, hàng bán lẻ cho nhân viên phải tách riêng. Một doanh nghiệp bán phần lớn cho doanh nghiệp nhưng thỉnh thoảng bán vài bao cho người quen, nhân viên. Những lần bán đó là bán cho cá nhân, nên tính 5%, không gộp vào phần không phải kê khai.
Câu hỏi nên gửi cơ quan thuế khi phân vân. Một câu hỏi tốt nêu rõ: sản phẩm gì, qua những công đoạn nào, người bán và người mua thuộc loại hình nào, hợp đồng ký ngày nào. Câu trả lời bằng văn bản là căn cứ để bạn áp dụng ổn định nhiều kỳ.
Hoá đơn và tờ khai: ghi đúng tinh thần, đừng ghi 5% cho chắc
Bán hàng thuộc diện không phải kê khai, tính nộp vẫn phải lập hoá đơn như mọi giao dịch khác. Điều cần tránh là ghi 5% "cho an toàn". Ghi 5% nghĩa là người bán tự nhận một khoản thuế đầu ra không có trong luật, người mua lại khấu trừ một khoản thuế đầu vào không có căn cứ, và cả hai bên phải điều chỉnh khi bị phát hiện.
Cách thể hiện cụ thể trên hoá đơn và vị trí khai trên tờ khai thuế giá trị gia tăng thuộc pháp luật về hoá đơn, chứng từ và quản lý thuế. Những quy định này thay đổi theo từng đợt sửa nghị định, nên bạn tra văn bản hướng dẫn hiện hành hoặc hỏi cơ quan thuế quản lý thay vì dựa vào mẫu của đơn vị khác. Nguyên tắc cần giữ: doanh thu bán cho doanh nghiệp phải hiện diện trên tờ khai ở nhóm riêng, tách khỏi doanh thu 5%, để số thuế đầu vào được khấu trừ có chỗ đối chiếu.
Về thời điểm, Điều 8 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 xác định thuế với hàng hoá là thời điểm chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hoặc thời điểm lập hoá đơn, không phân biệt đã thu tiền. Một hợp đồng ký cuối năm 2025 mà giao hàng tháng 1/2026 sẽ chịu quy định mới; lô giao tháng 12/2025 chịu quy định cũ. Nếu hợp đồng của bạn trải qua mốc này, hãy rà từng lần giao hàng.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp bán nông sản chưa chế biến cho doanh nghiệp khác có phải chịu 5% không?
Không. Từ 01/01/2026, theo khoản 1 Điều 5 đã được Luật số 149/2025/QH15 sửa, trường hợp này không phải kê khai, tính nộp thuế giá trị gia tăng nhưng được khấu trừ thuế đầu vào. Mức 5% áp cho khâu thương mại khác.
Bán nông sản sơ chế cho hộ kinh doanh thì tính thuế thế nào?
Hộ kinh doanh không phải doanh nghiệp, hợp tác xã hay liên hiệp hợp tác xã, nên doanh nghiệp bán cho hộ kinh doanh thì áp thuế suất 5% theo điểm d khoản 2 Điều 9, trừ gỗ, măng và trường hợp đã thuộc khoản 1 Điều 5.
Gạo đã xay xát, đánh bóng có còn là nông sản sơ chế không?
Có. Khoản 1 Điều 4 Nghị định 181/2025/NĐ-CP liệt kê xay xát, xay bỏ vỏ, xát bỏ vỏ, đánh bóng hạt là các hình thức sơ chế thông thường. Gạo qua các công đoạn này vẫn thuộc nhóm chưa chế biến thành sản phẩm khác.
Thuế đầu vào của đơn vị thu mua nông sản có được hoàn không?
Luật cho phép khấu trừ, phần chưa khấu trừ hết được chuyển sang kỳ sau. Việc hoàn thuế phải đúng một trong các trường hợp tại Điều 15 Luật Thuế giá trị gia tăng; bạn nên hỏi cơ quan thuế quản lý trước khi lập hồ sơ.
Nông dân tự trồng bán rau cho siêu thị có phải tính thuế GTGT không?
Không. Sản phẩm trồng trọt chưa chế biến hoặc chỉ qua sơ chế thông thường do tổ chức, cá nhân tự sản xuất bán ra thuộc đối tượng không chịu thuế theo khoản 1 Điều 5, bất kể người mua là ai.
Quy định không phải kê khai, tính nộp áp dụng từ khi nào?
Nội dung này nằm trong khoản 1 Điều 5 được Luật số 149/2025/QH15 sửa đổi, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Giao dịch trước mốc đó áp quy định có hiệu lực tại thời điểm xác định thuế của từng giao dịch.