Phế phẩm, phụ phẩm, phế liệu được thu hồi trong quá trình sản xuất áp dụng mức thuế suất của chính mặt hàng phế phẩm, phụ phẩm, phế liệu đó. Đây là khoản 5 Điều 9 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 theo nội dung sửa đổi của Luật 149/2025/QH15, có hiệu lực từ 01/01/2026.
Câu luật ngắn nhưng chặn hai cách làm quen tay: lấy thuế suất của sản phẩm chính áp cho phế liệu, và coi phế liệu là thứ "bỏ đi" nên không phải tính thuế. Bài này đưa ba bước xác định thuế suất cho một loại phế liệu, bảng ví dụ theo ngành có ghi rõ chỗ phải tra thêm, trường hợp người bán không kinh doanh, và những câu nên hỏi cơ quan thuế khi phế liệu nằm giữa hai nhóm.
Quy tắc của khoản 5 Điều 9 nói gì
Nội dung khoản 5 Điều 9 sau khi Luật 149/2025/QH15 sửa đổi: "Phế phẩm, phụ phẩm, phế liệu được thu hồi trong quá trình sản xuất thì áp dụng mức thuế suất của mặt hàng phế phẩm, phụ phẩm, phế liệu đó." Hiệu lực của luật sửa đổi là 01/01/2026.
Đọc kỹ thì quy tắc này có ba ý. Thứ nhất, nó áp cho thứ được thu hồi trong quá trình sản xuất, tức sinh ra khi làm sản phẩm chính, không phải hàng mua về để buôn. Thứ hai, thuế suất đi theo mặt hàng phế phẩm, phụ phẩm, phế liệu, nghĩa là bạn phải gọi đúng tên thứ mình đang bán rồi tra như tra một mặt hàng bình thường. Thứ ba, quy tắc không tạo ra mức thuế riêng nào cho phế liệu; nó chỉ chỉ đường tới các mức 0%, 5%, 10% hoặc nhóm không chịu thuế đã có sẵn.
Hệ quả: một nhà máy sản xuất hàng 5% có thể bán phế liệu chịu 10%, và ngược lại, một xưởng làm hàng 10% có thể có phụ phẩm thuộc nhóm 5% hoặc không chịu thuế. Với hoá đơn, giao dịch phát sinh trước 01/01/2026, hãy đối chiếu văn bản có hiệu lực tại thời điểm đó thay vì áp quy tắc này ngược về trước.
Ba bước xác định thuế suất cho một loại phế liệu
Khi kế toán nhận phiếu xuất kho phế liệu để lập hoá đơn, đi lần lượt ba bước:
- Gọi đúng tên mặt hàng đang bán theo bản chất của nó, không theo nguồn gốc. Ví dụ "phôi sắt vụn", "vải vụn cotton", "cám gạo", chứ không ghi "phế liệu sản xuất".
- Tra mặt hàng đó qua ba danh sách theo thứ tự: nhóm không chịu thuế ở Điều 5, nhóm 5% ở khoản 2 Điều 9 (cùng Điều 19 Nghị định 181/2025/NĐ-CP), nếu không có tên ở hai nơi này thì là nhóm 10% theo khoản 3 Điều 9.
- Nếu kết quả là 10%, xét tiếp Nghị định 174/2025/NĐ-CP: mặt hàng có thuộc nhóm loại trừ ở Phụ lục I, II không (ví dụ sản phẩm kim loại, sản phẩm khai khoáng trừ than). Không thuộc thì cơ sở khấu trừ ghi 8% cho hoá đơn lập tới hết 31/12/2026.
Bước một quyết định mọi bước sau. Một tên hàng mơ hồ như "phế liệu tổng hợp" không cho phép tra được gì, và khi bị hỏi, doanh nghiệp không chứng minh được vì sao chọn thuế suất đó.
Bước ba có mốc thời gian. Chính sách giảm thuế của Nghị định 174/2025/NĐ-CP hiệu lực từ 01/7/2025 đến hết 31/12/2026; trước khi lập hoá đơn năm 2027, kiểm tra có văn bản gia hạn hay không.
Bảng ví dụ theo ngành
Các dòng dưới là ví dụ giả định để minh hoạ cách tra. Cột cuối ghi rõ chỗ còn phải kiểm, vì kết quả phụ thuộc bản chất cụ thể của từng loại phế liệu.
| Nơi phát sinh | Phế liệu, phụ phẩm | Hướng tra | Cần kiểm thêm |
|---|---|---|---|
| Xưởng may | Vải vụn | Không có tên ở khoản 2 Điều 9 → nhóm 10% | Phụ lục loại trừ của Nghị định 174 để biết có ghi 8% |
| Xưởng cơ khí | Sắt, thép vụn | Nhóm 10% | Sản phẩm kim loại là nhóm bị loại trừ khỏi giảm thuế; tra Phụ lục I theo mã hàng |
| Nhà máy xay xát | Cám gạo | Nếu đúng là thức ăn chăn nuôi theo pháp luật về chăn nuôi → không chịu thuế (khoản 3 Điều 5) | Sản phẩm có đáp ứng khái niệm thức ăn chăn nuôi không |
| Xưởng đan lát | Sợi cói, tre vụn làm thành sản phẩm thủ công | Sản phẩm từ cói, tre có tên ở điểm e khoản 2 Điều 9 → 5% | Phần vụn bán ra đã là "sản phẩm" hay chỉ là nguyên liệu thô |
| Nhà máy giấy | Giấy vụn, lề giấy | Không phải "giấy in báo" của điểm e → nhóm 10% | Phụ lục loại trừ của Nghị định 174 |
Dòng cám gạo và dòng sợi cói cho thấy vì sao không có câu trả lời một chữ cho "phế liệu chịu thuế bao nhiêu". Cùng là thứ thu hồi, nhưng nếu nó trùng khái niệm của một nhóm có tên trong luật thì đi theo nhóm đó; nếu không, nó về nhóm 10%.
Đây là những trường hợp nên hỏi cơ quan thuế quản lý trực tiếp bằng văn bản, kèm mô tả quy trình phát sinh và hình thức bán ra.
Ví dụ tính: xưởng may M bán vải vụn
Xưởng may M (phương pháp khấu trừ) chuyên may áo xuất khẩu. Cuối quý, M bán vải vụn cho một cơ sở tái chế, giá chưa thuế 50 triệu đồng. Giả định vải vụn không thuộc phụ lục loại trừ của Nghị định 174/2025/NĐ-CP.
| Cách làm | Thuế suất | Tiền thuế | Đánh giá |
|---|---|---|---|
| Áp theo sản phẩm chính (áo xuất khẩu 0%) | 0% | 0 đồng | Sai: phế liệu bán trong nước không phải hàng xuất khẩu |
| Coi là phế liệu nên không tính thuế | Không chịu thuế | 0 đồng | Sai: vải vụn không có tên ở Điều 5 |
| Áp theo chính mặt hàng, trong thời gian giảm thuế | 8% | 4.000.000 đồng | Đúng tới hết 31/12/2026 |
| Áp theo chính mặt hàng, khi hết giảm thuế | 10% | 5.000.000 đồng | Đúng nếu không có văn bản gia hạn |
Hai dòng đầu là hai cách làm quen tay mà khoản 5 Điều 9 chặn lại. Dòng đầu đặc biệt hay gặp ở doanh nghiệp xuất khẩu: vì sản phẩm chính áp 0%, kế toán ghi luôn 0% cho phế liệu bán ra trong nước. Thuế suất 0% chỉ dành cho hàng hoá, dịch vụ xuất khẩu theo khoản 1 Điều 9, còn vải vụn bán cho cơ sở tái chế trong nước không thuộc trường hợp đó.
Khi người bán phế liệu không kinh doanh
Không phải ai bán phế liệu cũng là cơ sở sản xuất. Gia đình bán chiếc tủ lạnh hỏng, cơ quan hành chính thanh lý bàn ghế cũ, trường học bán giấy vụn sau năm học là những người bán không kinh doanh.
Khoản 25 Điều 5 Luật Thuế giá trị gia tăng có một vế dành cho trường hợp này: tài sản của tổ chức, cá nhân không kinh doanh, không phải là người nộp thuế giá trị gia tăng bán ra là đối tượng không chịu thuế. Vế này không phụ thuộc vào ngưỡng doanh thu của hộ kinh doanh, vốn là một vế khác của cùng khoản 25.
Còn cơ sở thu mua phế liệu, khi mua của các hộ gia đình rồi bán lại cho nhà máy tái chế, là đang kinh doanh. Hàng họ bán ra chịu thuế theo chính mặt hàng; nếu là hộ kinh doanh tính theo tỷ lệ trên doanh thu thì áp tỷ lệ 1% của hoạt động phân phối, cung cấp hàng hoá theo điểm b khoản 2 Điều 12 Luật, sau khi đã xét ngưỡng doanh thu không chịu thuế do Chính phủ quy định.
Lưu ý khoản 5 Điều 9 chỉ nói về thứ "được thu hồi trong quá trình sản xuất". Hàng của người thu mua không phải do họ sản xuất ra, nên với họ đây đơn giản là mua bán một mặt hàng, tra thuế suất như mọi mặt hàng khác.
Giấy tờ nên có cho mỗi lần bán phế liệu
Phế liệu thường bán theo cân, giá biến động, người mua đa phần là cơ sở nhỏ, nên rất dễ thiếu chứng từ. Bộ giấy tờ tối thiểu cho mỗi lần bán gồm:
- Phiếu nhập kho phế liệu ghi đúng tên, chất liệu, khối lượng, nguồn phát sinh từ công đoạn nào của sản xuất.
- Biên bản cân hoặc phiếu cân có chữ ký hai bên tại thời điểm giao hàng.
- Hợp đồng hoặc đơn đặt hàng với người mua, ghi đơn giá và thuế suất đã thoả thuận.
- Hoá đơn lập đúng thời điểm giao hàng, tên hàng trùng với phiếu kho, thuế suất theo kết quả tra ở trên.
- Ghi chú căn cứ chọn thuế suất cho từng loại phế liệu, kèm văn bản trả lời của cơ quan thuế nếu đã hỏi.
Phiếu kho ghi rõ nguồn phát sinh là bằng chứng cho thấy đây là thứ "được thu hồi trong quá trình sản xuất" theo đúng chữ của khoản 5 Điều 9, chứ không phải hàng mua về để buôn. Khi khối lượng phế liệu bán ra lệch xa so với định mức tiêu hao nguyên liệu, đó là điểm người kiểm tra sẽ hỏi, nên đối chiếu định mức mỗi quý.
Chỗ hay nhầm và cách tự kiểm
Ghi tên hàng chung chung. "Phế liệu" không phải là một mặt hàng tra được thuế suất. Ghi đúng tên, đúng chất liệu trên phiếu kho và hoá đơn.
Không lập hoá đơn vì bán cho người thu mua nhỏ lẻ. Phế liệu thu hồi bán ra là doanh thu của cơ sở sản xuất. Thời điểm xác định thuế với hàng hoá là lúc chuyển giao quyền sở hữu hoặc lúc lập hoá đơn, không phân biệt đã thu tiền hay chưa, theo khoản 1 Điều 8 Luật.
Tự áp 8% cho sắt thép vụn. Sản phẩm kim loại thuộc nhóm bị loại trừ khỏi chính sách giảm thuế. Tra Phụ lục I của Nghị định 174/2025/NĐ-CP theo mã hàng trước khi ghi.
Áp quy tắc mới cho giao dịch năm 2025. Khoản 5 Điều 9 theo nội dung sửa đổi có hiệu lực từ 01/01/2026. Giao dịch trước mốc này đối chiếu văn bản có hiệu lực lúc đó.
Tự kiểm mỗi quý. Lọc doanh thu phế liệu trong sổ, đối chiếu từng dòng: tên hàng có cụ thể không, thuế suất có khớp kết quả tra không, hoá đơn có lập đủ không. Ba câu này mất mười phút mà tránh được truy thu cả năm.
Câu hỏi thường gặp
Phế liệu thu hồi khi sản xuất chịu thuế suất VAT bao nhiêu?
Theo khoản 5 Điều 9 Luật Thuế giá trị gia tăng đã sửa bởi Luật 149/2025/QH15, phế phẩm, phụ phẩm, phế liệu thu hồi áp thuế suất của chính mặt hàng đó. Phải gọi đúng tên mặt hàng rồi tra như mọi hàng hoá khác.
Doanh nghiệp xuất khẩu bán phế liệu trong nước có được áp 0% không?
Không. Thuế suất 0% dành cho hàng hoá, dịch vụ xuất khẩu theo khoản 1 Điều 9. Phế liệu bán cho người mua trong nước áp thuế suất của chính mặt hàng phế liệu, không theo sản phẩm xuất khẩu chính.
Hộ gia đình bán đồ cũ cho người thu mua có phải nộp thuế GTGT không?
Tài sản của tổ chức, cá nhân không kinh doanh, không phải là người nộp thuế giá trị gia tăng bán ra thuộc khoản 25 Điều 5 Luật Thuế giá trị gia tăng, là đối tượng không chịu thuế.
Sắt thép phế liệu có được giảm thuế còn 8% không?
Sản phẩm kim loại là nhóm bị loại trừ khỏi chính sách giảm thuế theo Nghị định 174/2025/NĐ-CP. Cần tra Phụ lục I theo đúng mã hàng trước khi lập hoá đơn, không tự ghi 8%.
Quy định thuế suất phế liệu mới áp dụng từ khi nào?
Luật 149/2025/QH15 sửa đổi khoản 5 Điều 9 Luật Thuế giá trị gia tăng, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Giao dịch phát sinh trước ngày này đối chiếu văn bản có hiệu lực tại thời điểm đó.
Cám gạo của nhà máy xay xát chịu thuế suất nào?
Tuỳ bản chất: nếu cám bán ra đúng là thức ăn chăn nuôi theo pháp luật về chăn nuôi thì thuộc nhóm không chịu thuế ở khoản 3 Điều 5. Nếu không đáp ứng khái niệm đó, cần tra nhóm khác và nên hỏi cơ quan thuế.