Hộ kinh doanh có nhiều hoạt động phải tách doanh thu của từng hoạt động, rồi nhân mỗi phần với tỷ lệ % của nhóm tương ứng ở khoản 2 Điều 12 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024: bán hàng 1%, dịch vụ 5%, sản xuất và dịch vụ gắn với hàng hoá 3%, hoạt động khác 2%. Hàng thuộc diện không chịu thuế bán lẫn trong cửa hàng cũng phải tách riêng.
Tách đúng thì không nộp thiếu, cũng không nộp thừa. Gộp hết vào tỷ lệ thấp là rủi ro bị truy thu; gộp hết vào tỷ lệ cao là tự bỏ tiền ra oan. Bài này đi qua một cửa hàng điện lạnh và một tiệm văn phòng phẩm giả định, cách ghi hoá đơn, mẫu sổ ngày, những nghề lưng chừng nên hỏi trước, và điều luật nói khi người nộp thuế không tách được.
Một cửa hàng, ba cách tính, ba con số
Cửa hàng điện lạnh M (giả định, đã vượt ngưỡng doanh thu) trong một quý bán máy lạnh, tủ lạnh được 400 triệu đồng và thu tiền công vệ sinh, sửa chữa không kèm linh kiện được 80 triệu đồng.
| Cách làm | Phép tính | Thuế GTGT | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Tách đúng từng nhóm | 400 triệu × 1% + 80 triệu × 5% | 4 triệu + 4 triệu = 8 triệu | Đúng theo khoản 2 Điều 12 |
| Gộp tất cả vào nhóm hàng hoá | 480 triệu × 1% | 4,8 triệu | Thiếu 3,2 triệu, có thể bị truy thu cùng tiền chậm nộp |
| Gộp tất cả vào nhóm dịch vụ | 480 triệu × 5% | 24 triệu | Thừa 16 triệu, tự chịu thiệt |
Khoảng cách giữa dòng thứ hai và dòng thứ ba lên tới gần 20 triệu đồng chỉ trong một quý, với cùng một số tiền thu về. Đó là lý do việc tách doanh thu đáng làm ngay từ khâu bán hàng, chứ không đợi tới lúc khai thuế mới ngồi ước lượng.
Phần tiền công 80 triệu chỉ là tiền công thuần. Khi thợ của cửa hàng thay linh kiện cho khách, phần linh kiện là hàng hoá bán ra, xem mục về nghề lưng chừng bên dưới.
Tách ngay trên hoá đơn và phiếu thu
Mỗi loại một dòng. Hoá đơn bán hàng của hộ cho phép ghi nhiều dòng. Máy ghi một dòng, công lắp đặt hoặc vệ sinh ghi một dòng, linh kiện thay thế ghi một dòng. Không ghi chung kiểu "máy lạnh kèm công lắp" thành một con số.
Phiếu sửa chữa tách tiền công và tiền linh kiện. Với đơn sửa nhỏ không lập hoá đơn ngay, phiếu sửa chữa đưa khách cũng nên có hai cột này. Cuối ngày bạn cộng từng cột vào sổ, không phải nhớ lại.
Giá khuyến mại cũng phải chia. Khi bán "máy kèm miễn phí công lắp", ghi rõ dòng công lắp với số tiền bằng không hoặc ghi chú khuyến mại, để sau này giải thích được vì sao doanh thu dịch vụ tháng đó thấp.
Hợp đồng với khách lớn ghi tách giá. Khi nhận lắp máy cho một văn phòng, phụ lục giá nên tách giá thiết bị và giá thi công. Hợp đồng gộp một giá trọn gói thì lúc tách doanh thu bạn không có căn cứ.
Thống nhất với người bán hàng và thợ. Người đứng quầy và thợ đi sửa phải ghi cùng một kiểu. Một người ghi tách, một người ghi gộp thì sổ cuối tháng vẫn rối.
Tiệm văn phòng phẩm: ba loại hàng trên cùng một kệ
Không chỉ bán hàng với dịch vụ mới phải tách. Tiệm văn phòng phẩm P (giả định, đã vượt ngưỡng) bán cả sách giáo khoa, thước kẻ, com-pa và vở, bút, cặp sách. Ba nhóm này có ba cách đối xử khác nhau trong Luật.
| Mặt hàng | Vị trí trong Luật | Hệ quả với hộ P |
|---|---|---|
| Sách giáo khoa | Không chịu thuế, khoản 15 Điều 5 | Doanh thu phần này không nhân tỷ lệ |
| Thước, com-pa, phấn, bảng | Thuế suất 5%, điểm i khoản 2 Điều 9 | Chịu thuế theo tỷ lệ 1%, không được giảm 20% vì không thuộc nhóm 10% |
| Vở, bút, cặp sách | Không có tên trong khoản 2 Điều 9, thuộc nhóm 10% | Chịu thuế theo tỷ lệ 1%; được giảm 20% còn 0,8% đến hết 31/12/2026 nếu không thuộc danh mục loại trừ của Nghị định 174/2025/NĐ-CP |
Một kệ hàng, ba cách xử lý. Nếu doanh thu quý của hộ P gồm 50 triệu sách giáo khoa, 20 triệu thước và com-pa, 130 triệu vở bút cặp, thì thuế là 0 + 20 triệu × 1% + 130 triệu × 0,8%, bằng 200 nghìn cộng 1,04 triệu, tức 1,24 triệu đồng. Gộp chung 200 triệu nhân 1% sẽ ra 2 triệu, nộp thừa gần 800 nghìn.
Mốc giảm 20% hết ngày 31/12/2026; đầu năm 2027 kiểm tra có văn bản gia hạn hay không trước khi lập hoá đơn với mức 0,8%.
Những nghề lưng chừng nên hỏi trước khi khai
Luật có nhóm 3% cho "dịch vụ có gắn với hàng hoá", nằm giữa bán hàng 1% và dịch vụ 5%. Khoản 4 Điều 12 giao Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định chi tiết danh mục, nên các trường hợp dưới đây cần tra thông tư hiện hành hoặc hỏi cơ quan thuế quản lý trực tiếp, không tự chọn.
- Sửa xe có thay phụ tùng: phụ tùng là hàng bán ra hay là một phần của dịch vụ sửa chữa gắn với hàng hoá.
- Lắp đặt điều hoà, camera kèm vật tư phụ như ống đồng, dây điện, giá đỡ do hộ cung cấp.
- Quán vừa phục vụ tại chỗ vừa bán đồ đóng gói mang về.
- Tiệm cắt tóc, làm móng bán thêm dầu gội, sản phẩm chăm sóc.
- Tiệm in nhận in theo yêu cầu, có cung cấp giấy.
- Thợ mộc vừa đóng đồ theo đơn vừa bán đồ gỗ làm sẵn.
Khi hỏi, mô tả cụ thể việc thực tế: ai cung cấp vật tư, tiền vật tư ghi riêng hay gộp, khách trả theo đơn giá hay trọn gói. Câu trả lời của cơ quan thuế phụ thuộc vào chính những chi tiết đó. Ghi lại ngày hỏi, người trả lời và nội dung, lưu cùng sổ sách.
Trong lúc chờ câu trả lời, vẫn ghi khoản lưng chừng ở cột riêng chứ đừng dồn tạm vào cột nào cho xong. Một khoản bị dồn sai từ đầu thường nằm luôn ở đó, vì cuối quý ít ai nhớ để chuyển lại. Nếu câu trả lời đến sau kỳ khai, bạn cũng biết ngay khoản nào cần điều chỉnh, số tiền bao nhiêu, thay vì phải lật lại từng phiếu thu của cả quý.
Luật nói gì khi không tách được
Khoản 4 Điều 9 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 có một câu rõ ràng: cơ sở kinh doanh nhiều loại hàng hoá, dịch vụ có thuế suất khác nhau, kể cả hàng không chịu thuế, phải khai theo từng mức thuế suất; nếu không xác định theo từng mức thì phải tính và nộp theo mức thuế suất cao nhất. Câu này viết cho thuế suất, tức cho người tính theo phương pháp khấu trừ.
Với tỷ lệ % của hộ kinh doanh, các văn bản dùng làm căn cứ trong bài không có câu tương tự viết riêng. Đừng hiểu điều đó thành "không tách cũng được". Thực tế, khi doanh thu không được ghi tách, bạn không có gì để chứng minh phần nào là bán hàng 1%, phần nào là dịch vụ 5%, và cơ quan thuế sẽ xác định theo thông tin họ có.
Cách tiếp cận an toàn là coi tinh thần khoản 4 Điều 9 như lời cảnh báo: tách thì được tính đúng, không tách thì nhiều khả năng bị áp mức bất lợi. Nếu quá khứ đã lỡ ghi gộp, hỏi cơ quan thuế quản lý trực tiếp về cách điều chỉnh, thay vì tự chia lại doanh thu theo tỷ lệ ước đoán.
Mẫu sổ ngày để cuối quý không phải ngồi tách
Một quyển sổ hoặc một bảng tính đơn giản với các cột theo nhóm là đủ. Ví dụ ba ngày của cửa hàng điện lạnh M, số liệu giả định.
| Ngày | Hàng hoá (1%) | Dịch vụ thuần (5%) | Cần hỏi nhóm | Không chịu thuế | Tổng thu |
|---|---|---|---|---|---|
| Ngày 3 | 18 triệu | 1,2 triệu | 0 | 0 | 19,2 triệu |
| Ngày 4 | 0 | 2,5 triệu | 0,8 triệu linh kiện thay khi sửa | 0 | 3,3 triệu |
| Ngày 5 | 25 triệu | 0,6 triệu | 0 | 0 | 25,6 triệu |
Cột "Cần hỏi nhóm" là nơi tạm để các khoản lưng chừng cho tới khi có câu trả lời của cơ quan thuế; sau đó dồn sang đúng cột. Cuối tháng, cộng từng cột, đối chiếu tổng với sao kê tài khoản và hoá đơn đã lập. Cột tổng khớp nhưng cột nhóm sai thì vẫn tính thuế sai, nên kiểm từng cột.
Một bảng tính có công thức nhân sẵn tỷ lệ ở dòng cuối giúp bạn biết số thuế dự kiến hằng tháng, đủ để để dành tiền nộp.
Dưới ngưỡng có cần tách không, và vì sao nên tách sớm
Khi tổng doanh thu năm của hộ nằm từ mức Chính phủ quy định trở xuống, toàn bộ hàng hoá, dịch vụ của hộ không chịu thuế giá trị gia tăng theo khoản 25 Điều 5 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024. Lúc đó chưa có phép nhân tỷ lệ nào, nên về mặt số thuế, việc tách doanh thu theo nhóm chưa tạo ra khác biệt.
Nhưng có ba lý do để tách ngay từ ngày đầu. Một, ngưỡng xét theo cả năm, và nhiều hộ chỉ biết mình vượt khi đã sang quý bốn; nếu chín tháng trước ghi gộp, bạn không còn dữ liệu để tách lại. Hai, mức doanh thu không chịu thuế nay do Chính phủ quy định theo từng thời kỳ, có thể thay đổi, nên một hộ đang dưới ngưỡng năm nay chưa chắc dưới ngưỡng năm sau. Ba, sổ tách theo nhóm cho bạn biết hoạt động nào thực sự đem lại tiền, điều có ích cho việc kinh doanh hơn là cho việc nộp thuế.
Chi phí của việc tách gần như bằng không: thêm hai, ba cột trong sổ, thêm một dòng trên phiếu thu. So với việc ngồi dựng lại doanh thu của nhiều tháng từ trí nhớ và tin nhắn khách, đây là phần đầu tư rẻ nhất mà một hộ nhiều hoạt động có thể làm.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh có hai ngành nghề thì đăng ký một tỷ lệ chung được không?
Tỷ lệ áp theo từng hoạt động thực tế theo khoản 2 Điều 12, không theo số ngành ghi trên giấy đăng ký. Hộ có hai hoạt động thuộc hai nhóm thì tách doanh thu từng hoạt động để nhân đúng tỷ lệ.
Tiền công lắp đặt khi bán máy có phải tính riêng không?
Nên tách tiền công lắp đặt khỏi tiền máy trên hoá đơn và trong sổ. Việc lắp đặt thuộc nhóm dịch vụ hay dịch vụ gắn với hàng hoá phụ thuộc danh mục do Bộ Tài chính hướng dẫn, hãy hỏi cơ quan thuế quản lý khi chưa rõ.
Hộ bán sách giáo khoa có phải tính thuế GTGT trên phần sách không?
Không. Sách giáo khoa thuộc đối tượng không chịu thuế theo khoản 15 Điều 5 Luật Thuế giá trị gia tăng. Hộ tách doanh thu phần này ra và chỉ nhân tỷ lệ trên doanh thu các mặt hàng chịu thuế.
Ghi gộp doanh thu nhiều nhóm thì bị xử lý thế nào?
Với thuế suất, khoản 4 Điều 9 buộc tính theo mức cao nhất khi không xác định được từng mức. Với tỷ lệ của hộ, không tách thì bạn thiếu căn cứ chứng minh và dễ bị xác định theo hướng bất lợi, nên hỏi cơ quan thuế cách điều chỉnh.
Vì sao vở và bút được giảm 20% mà thước kẻ thì không?
Giảm theo Nghị định 174/2025/NĐ-CP chỉ dành cho hàng đang chịu thuế suất 10%. Thước, com-pa thuộc nhóm 5% ở điểm i khoản 2 Điều 9 nên không được giảm, còn vở, bút không có tên trong nhóm 5%.
Đã lỡ ghi gộp doanh thu mấy quý trước thì làm gì?
Đừng tự chia lại doanh thu theo tỷ lệ ước đoán. Mang sổ, hoá đơn, phiếu sửa chữa đến hỏi cơ quan thuế quản lý trực tiếp về cách điều chỉnh, và từ kỳ này trở đi ghi tách ngay khi bán.