Một hợp tác xã hay trang trại có thể cùng lúc đứng ở bốn chỗ khác nhau của Luật Thuế giá trị gia tăng: sản phẩm tự làm ra bán đi không chịu thuế, hàng thu mua bán lại cho doanh nghiệp không phải kê khai, tính nộp nhưng được khấu trừ đầu vào, hàng thu mua bán ở khâu thương mại khác chịu 5%, còn hàng đã chế biến thành sản phẩm khác chịu 10%.
Dịch vụ đồng ruộng lại tách làm hai: cày, bừa, tưới tiêu, thu hoạch không chịu thuế; chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, sơ chế, bảo quản chịu 5%. Kế toán hợp tác xã cần một bảng xếp từng nguồn thu, vì cách tính thuế đầu vào được khấu trừ phụ thuộc vào chính bảng đó. Bài này dựng bảng đó, làm ví dụ một quý, rồi bàn hoàn thuế cho cơ sở chỉ làm hàng 5%, nghề cá và tác động của chính sách giảm 2%.
Bốn khâu, bốn cách xử lý thuế
Bảng theo đường đi của một bao lúa, một mẻ cá từ lúc làm ra tới khi thành hàng chế biến. Căn cứ là khoản 1 Điều 5 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 (đã sửa bởi Luật 149/2025/QH15), điểm d khoản 2 Điều 9 và khoản 3 Điều 9.
| Khâu | Ví dụ | Xử lý thuế giá trị gia tăng | Thuế đầu vào |
|---|---|---|---|
| Tổ chức, cá nhân tự trồng, tự nuôi, tự đánh bắt bán ra sản phẩm chưa chế biến hoặc chỉ sơ chế thông thường | Hợp tác xã bán lúa do chính mình trồng | Không chịu thuế | Không được khấu trừ |
| Doanh nghiệp, hợp tác xã mua sản phẩm đó rồi bán cho doanh nghiệp, hợp tác xã khác | Hợp tác xã thu mua lúa của nông hộ, sấy khô, bán cho công ty xay xát | Không phải kê khai, tính nộp | Được khấu trừ |
| Khâu kinh doanh thương mại khác của sản phẩm chưa chế biến | Hợp tác xã bán gạo xay xát cho cửa hàng của hộ kinh doanh | 5% | Được khấu trừ |
| Đã chế biến thành sản phẩm khác | Bánh đa, cá hộp tẩm gia vị, gỗ đã xẻ thành ván | 10%, có thể 8% khi được giảm | Được khấu trừ |
Ranh giới giữa "sơ chế thông thường" và "chế biến thành sản phẩm khác" nằm ở khoản 1 Điều 4 Nghị định 181/2025/NĐ-CP: làm sạch, phơi, sấy, bóc vỏ, xay xát, tách hạt, cắt, ướp muối, đóng hộp kín khí, bảo quản lạnh và các hình thức bảo quản thông thường khác vẫn là sơ chế. Nấu chín, tẩm ướp gia vị, phối trộn thành món là chế biến. Không tự xác định được thì Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định dựa trên quy trình sản xuất do người nộp thuế cung cấp.
Gỗ và măng là ngoại lệ đáng nhớ: điểm d khoản 2 Điều 9 ghi "trừ gỗ, măng" trong danh sách 5%. Gỗ rừng trồng do chính chủ rừng bán ra vẫn thuộc khâu tự sản xuất không chịu thuế; nhưng ở khâu thương mại, gỗ và măng không được hưởng 5% mà về mức 10%.
Dịch vụ cho đồng ruộng: cùng ra đồng mà hai mức thuế
Khoản 6 Điều 5 Luật đưa vào diện không chịu thuế bốn việc: tưới, tiêu nước; cày, bừa đất; nạo vét kênh, mương nội đồng phục vụ sản xuất nông nghiệp; dịch vụ thu hoạch sản phẩm nông nghiệp. Điểm c khoản 2 Điều 9 lại xếp vào mức 5% ba nhóm: dịch vụ đào đắp, nạo vét kênh, mương, ao hồ phục vụ sản xuất nông nghiệp; nuôi trồng, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh cho cây trồng; sơ chế, bảo quản sản phẩm nông nghiệp.
Hai danh sách có một chỗ chạm nhau: "nạo vét kênh, mương nội đồng" không chịu thuế, còn "đào đắp, nạo vét kênh, mương, ao hồ" chịu 5%. Chữ "nội đồng" là điểm phân biệt. Một tổ dịch vụ của hợp tác xã nạo vét mương trong cánh đồng cho các hộ thì xếp không chịu thuế; nhận đào ao nuôi cá mới cho một trang trại thì là đào đắp ao hồ, mức 5%. Khi hợp đồng có cả hai, nên ghi riêng khối lượng và giá trị từng phần.
Dịch vụ phun thuốc trừ sâu bằng máy bay không người lái, dịch vụ bón phân, tỉa cành thuê đều là chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, mức 5%. Dịch vụ gặt bằng máy là thu hoạch, không chịu thuế. Dịch vụ sấy lúa thuê cho nông hộ là sơ chế, bảo quản, mức 5%, dù lúa đó nếu nông hộ tự sấy rồi bán thì không chịu thuế.
Hệ quả về đầu vào: máy gặt dùng cho dịch vụ thu hoạch (không chịu thuế) thì thuế đầu vào của máy và dầu chạy máy không được khấu trừ; máy sấy dùng cho dịch vụ sấy thuê (5%) thì được khấu trừ. Hợp tác xã nên ghi nhật ký máy để tách chi phí theo dịch vụ.
Ví dụ một quý của hợp tác xã G
Giả định hợp tác xã G nộp thuế theo phương pháp khấu trừ. Số liệu triệu đồng, chưa thuế. Thuế đầu vào dùng chung (điện, dầu, sửa chữa kho, phần mềm kế toán) là 40 triệu đồng; không hạch toán riêng được.
| Nguồn thu | Doanh thu | Xử lý | Thuế đầu ra |
|---|---|---|---|
| Lúa hợp tác xã tự trồng bán cho công ty | 800 | Không chịu thuế | không có |
| Lúa thu mua của nông hộ, sấy, bán cho công ty xay xát | 1.500 | Không phải kê khai, tính nộp | không có |
| Gạo bán cho cửa hàng của hộ kinh doanh | 400 | 5% | 20 |
| Dịch vụ cày, gặt cho nông hộ | 300 | Không chịu thuế | không có |
| Dịch vụ phun thuốc, sấy thuê | 200 | 5% | 10 |
| Bánh đa từ gạo của hợp tác xã | 100 | 8% | 8 |
Doanh thu không chịu thuế là 800 + 300 = 1.100 triệu đồng trên tổng 3.300 triệu đồng. Phần thu mua bán cho công ty xay xát không phải kê khai, tính nộp nhưng khoản 1 Điều 5 cho được khấu trừ đầu vào, nên trong phép phân bổ nó đứng về phía được khấu trừ. Tỷ lệ được khấu trừ là (1.500 + 400 + 200 + 100) / 3.300, khoảng 66,7%: khấu trừ khoảng 26,7 triệu đồng trên 40 triệu đồng thuế đầu vào chung.
Thuế đầu ra cả quý là 38 triệu đồng. Cộng thêm thuế đầu vào hạch toán riêng được (ví dụ bao bì của gạo, nguyên liệu phụ của bánh đa), số phải nộp có thể còn rất ít hoặc âm, chuyển kỳ sau. Cách xếp phần thu mua vào nhóm nào trong phép phân bổ ảnh hưởng nhiều tới con số này, nên hợp tác xã nên xin ý kiến cơ quan thuế quản lý cho trường hợp cụ thể của mình.
Cơ sở chỉ làm hàng 5%: điều kiện hoàn thuế riêng
Trang trại, xưởng sơ chế chỉ bán hàng 5% thường gặp tình trạng thuế đầu vào lớn hơn đầu ra: mua máy móc, xây kho lạnh chịu 10%, bán ra chỉ 5%. Số thuế chưa khấu trừ hết cứ dồn qua các kỳ.
Khoản 3 Điều 15 Luật Thuế giá trị gia tăng mở một đường hoàn thuế riêng: cơ sở kinh doanh chỉ sản xuất hàng hoá, cung cấp dịch vụ chịu thuế suất 5%, nếu có số thuế đầu vào chưa được khấu trừ hết từ 300 triệu đồng trở lên sau 12 tháng liên tục hoặc 04 quý liên tục, thì được hoàn. Cơ sở có nhiều mức thuế suất thì được hoàn theo tỷ lệ phân bổ do Chính phủ quy định.
Ngoài điều kiện về số tiền, khoản 9 Điều 15 đòi cơ sở phải nộp thuế theo phương pháp khấu trừ, lập và lưu sổ kế toán, có tài khoản ngân hàng theo mã số thuế, và đáp ứng điều kiện khấu trừ ở khoản 2 Điều 14 (hoá đơn giá trị gia tăng, chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt). Một trang trại trả tiền máy móc bằng tiền mặt là tự đánh mất phần đầu vào đó khỏi số được hoàn.
Hợp tác xã G ở ví dụ trên có cả hàng 5%, hàng 8% và phần không chịu thuế nên không thuộc trường hợp "chỉ sản xuất hàng 5%". Việc tách thành pháp nhân riêng chỉ để đủ điều kiện hoàn là quyết định kinh doanh lớn, cần tư vấn kỹ, không phải mẹo thuế.
Nghề cá: tàu, lưới, nước đá và bảo hiểm
Cá, tôm tự đánh bắt bán ra. Không chịu thuế ở khâu tự đánh bắt bán ra theo khoản 1 Điều 5. Chủ tàu là hộ hay doanh nghiệp đều vậy, miễn sản phẩm chưa chế biến hoặc chỉ sơ chế thông thường như ướp đá, cấp đông.
Tàu khai thác thuỷ sản, lưới, dây giềng, sợi đan lưới. Điểm g và điểm đ khoản 2 Điều 9 áp 5%. Chủ tàu mua tàu mới, mua lưới nhận hoá đơn 5%; nếu chỉ bán cá tự đánh bắt (không chịu thuế) thì phần thuế này không được khấu trừ.
Bảo hiểm tàu thuyền, trang thiết bị phục vụ đánh bắt. Không chịu thuế theo khoản 8 Điều 5, cùng với bảo hiểm vật nuôi, cây trồng và các dịch vụ bảo hiểm nông nghiệp khác.
Thu mua cá ở cảng rồi bán cho nhà máy chế biến. Doanh nghiệp, hợp tác xã nậu vựa thu mua bán cho doanh nghiệp khác thuộc khâu không phải kê khai, tính nộp nhưng được khấu trừ; bán cho tiểu thương ngoài chợ là khâu thương mại khác, mức 5%.
Nước đá bán cho tàu. Là hàng hoá công nghiệp, không nằm trong danh sách 5%, nên chịu 10% và có thể được ghi 8% khi chính sách giảm còn hiệu lực. Dịch vụ cấp đông thuê cho chủ tàu thì là bảo quản sản phẩm nông nghiệp, mức 5% theo điểm c khoản 2 Điều 9.
Giảm 2% chỉ chạm tới phần chế biến
Nghị định 174/2025/NĐ-CP giảm cho nhóm đang chịu 10%; hàng không chịu thuế và hàng 5% giữ nguyên theo Luật. Vì vậy với hợp tác xã nông nghiệp, chính sách giảm chỉ tác động tới hàng đã chế biến thành sản phẩm khác, nước đá, bao bì, vật tư công nghiệp mua vào, và dịch vụ chịu 10% như cho thuê kho.
Hiệu lực của chính sách là từ 01/7/2025 đến hết 31/12/2026. Hợp tác xã ký hợp đồng bao tiêu sản phẩm chế biến kéo dài sang năm 2027 nên viết giá chưa thuế và để thuế suất theo quy định tại thời điểm xuất hoá đơn; đồng thời kiểm tra trước mốc cuối năm có văn bản gia hạn hay không, không mặc định chính sách sẽ tiếp tục.
Hộ, cá nhân bán sản phẩm tự trồng, tự nuôi thì đứng ngoài câu chuyện này vì khâu tự sản xuất không chịu thuế. Hộ thu mua, làm dịch vụ đồng ruộng hay chế biến thì tính theo tỷ lệ trên doanh thu, và chỉ được giảm 20% mức tỷ lệ với hàng hoá, dịch vụ thuộc diện được giảm.
Câu hỏi thường gặp
Hợp tác xã bán lúa do mình trồng có phải nộp thuế GTGT không?
Không. Sản phẩm trồng trọt chưa chế biến hoặc chỉ sơ chế thông thường do tổ chức tự sản xuất bán ra không chịu thuế theo khoản 1 Điều 5 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024, đã sửa bởi Luật 149/2025/QH15.
Dịch vụ cày bừa, gặt lúa thuê có chịu thuế GTGT không?
Không chịu thuế. Khoản 6 Điều 5 Luật liệt kê tưới, tiêu nước; cày, bừa đất; nạo vét kênh, mương nội đồng và dịch vụ thu hoạch sản phẩm nông nghiệp là đối tượng không chịu thuế.
Dịch vụ phun thuốc trừ sâu thuê chịu thuế bao nhiêu?
Mức 5% theo điểm c khoản 2 Điều 9 Luật, nhóm nuôi trồng, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh cho cây trồng. Dịch vụ sấy, bảo quản nông sản thuê cũng thuộc mức 5%.
Hợp tác xã thu mua nông sản bán cho công ty có phải kê khai thuế GTGT không?
Không phải kê khai, tính nộp thuế giá trị gia tăng nhưng được khấu trừ thuế đầu vào, nếu bán sản phẩm chưa chế biến hoặc chỉ sơ chế thông thường cho doanh nghiệp, hợp tác xã khác, theo khoản 1 Điều 5 Luật.
Trang trại chỉ bán hàng 5% có được hoàn thuế GTGT không?
Được, nếu số thuế đầu vào chưa khấu trừ hết từ 300 triệu đồng trở lên sau 12 tháng liên tục hoặc 4 quý liên tục, theo khoản 3 Điều 15 Luật, và đáp ứng điều kiện hoàn thuế ở khoản 9 Điều 15.
Gỗ rừng trồng bán cho xưởng chịu thuế suất bao nhiêu?
Chủ rừng tự trồng bán ra thì không chịu thuế. Ở khâu thương mại, gỗ bị loại khỏi danh sách 5% tại điểm d khoản 2 Điều 9 nên chịu 10%, có thể ghi 8% trong thời gian Nghị định 174/2025/NĐ-CP còn hiệu lực nếu không thuộc nhóm loại trừ.