Chuyển từ tính trực tiếp sang khấu trừ, bạn chỉ được khấu trừ thuế đầu vào phát sinh từ kỳ đầu tiên kê khai theo khấu trừ; thuế trên hoá đơn mua trước đó không được kéo sang. Chuyển ngược từ khấu trừ về tính trực tiếp, phần đầu vào chưa khấu trừ hết ở kỳ cuối được tính vào chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp hoặc nguyên giá tài sản cố định, không được hoàn. Hai quy tắc này nằm ở khoản 10 và khoản 11 Điều 23 Nghị định 181/2025/NĐ-CP.
Vì phương pháp tính thuế được xác định theo doanh thu và áp ổn định 2 năm, thời điểm chuyển thường rơi vào ngày 1 tháng 1. Hàng mua cuối năm cũ, bán đầu năm mới là chỗ dễ sai nhất. Bài này đi qua cả hai chiều, có ví dụ số và bảng phân loại hoá đơn để bạn tự kiểm.
Khi nào doanh nghiệp phải đổi phương pháp
Việc chuyển đổi không phải do doanh nghiệp tuỳ hứng chọn mỗi năm. Theo Điều 21 Nghị định 181/2025/NĐ-CP, phương pháp được xác định theo doanh thu chịu thuế cộng từ tháng 11 (hoặc quý 4) năm trước đến tháng 10 (hoặc quý 3) năm hiện tại, và áp ổn định 02 năm. Hết hai năm, doanh nghiệp xác định lại; kết quả có thể giữ nguyên hoặc đổi.
Có ba tình huống chuyển hay gặp. Thứ nhất, doanh nghiệp nhỏ tăng trưởng, doanh thu vượt 1 tỷ đồng, phải sang khấu trừ theo điểm a khoản 2 Điều 11 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024. Thứ hai, doanh nghiệp dưới 1 tỷ đăng ký tự nguyện khấu trừ vì khách hàng cần hoá đơn giá trị gia tăng. Thứ ba, doanh nghiệp đang khấu trừ nhưng doanh thu giảm xuống dưới 1 tỷ, không còn đăng ký tự nguyện, nên quay về tính trực tiếp theo điểm a1 khoản 2 Điều 12.
Dù rơi vào tình huống nào, việc đầu tiên là xác định chính xác kỳ tính thuế đầu tiên theo phương pháp mới. Mọi phép phân loại hoá đơn ở các mục sau đều lấy mốc đó làm ranh giới. Nếu chưa chắc mốc, hỏi cơ quan thuế quản lý trực tiếp trước khi lập tờ khai kỳ đầu, đừng đợi tới lúc quyết toán.
Chiều trực tiếp sang khấu trừ: hoá đơn nào được khấu trừ
Khoản 10 Điều 23 Nghị định 181 chỉ cho khấu trừ thuế của hàng hoá, dịch vụ mua vào phát sinh kể từ kỳ đầu tiên kê khai, nộp thuế theo phương pháp khấu trừ. Áp vào các loại hoá đơn hay gặp, giả định kỳ đầu tiên khấu trừ là tháng 1 năm 2027:
| Hoá đơn mua vào | Phát sinh | Xử lý |
|---|---|---|
| Hàng hoá mua tháng 12 năm 2026, còn tồn kho | trước kỳ khấu trừ đầu tiên | không khấu trừ; thuế nằm trong giá vốn hàng tồn |
| Máy móc mua tháng 11 năm 2026 | trước kỳ khấu trừ đầu tiên | không khấu trừ; thuế tính vào nguyên giá tài sản |
| Tiền thuê mặt bằng tháng 1 năm 2027, hoá đơn lập tháng 1 | từ kỳ khấu trừ đầu tiên | được khấu trừ nếu đủ điều kiện Điều 14 Luật |
| Nguyên liệu mua tháng 1 năm 2027 để sản xuất hàng bán | từ kỳ khấu trừ đầu tiên | được khấu trừ nếu đủ điều kiện |
| Hoá đơn tháng 12 năm 2026 tới tay tháng 1 năm 2027 | cần xác định theo thời điểm phát sinh | hỏi cơ quan thuế; đừng mặc nhiên đưa vào kỳ tháng 1 |
Dòng cuối là chỗ có tranh luận trong thực tế. Văn bản trong nguồn chỉ dùng cụm "phát sinh kể từ kỳ đầu tiên", không nói tới ngày nhận hoá đơn. Thận trọng nhất là coi hoá đơn có ngày lập trước kỳ đầu tiên là phát sinh trước và không khấu trừ, trừ khi cơ quan thuế hướng dẫn khác.
Điều kiện khấu trừ vẫn phải đủ như mọi doanh nghiệp khấu trừ khác: có hoá đơn giá trị gia tăng, có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt theo khoản 2 Điều 14 Luật. Doanh nghiệp vừa chuyển sang thường quen trả tiền mặt cho nhà cung cấp nhỏ, cần đổi thói quen ngay từ tháng đầu.
Ví dụ: cửa hàng A bước sang khấu trừ với kho hàng tồn
Giả định công ty A bán đồ gia dụng, tính trực tiếp đến hết năm 2026, khấu trừ từ tháng 1 năm 2027. Cuối tháng 12 năm 2026, A nhập một lô hàng giá chưa thuế 200 triệu đồng, thuế 10% là 20 triệu đồng (giả định mặt hàng không thuộc diện giảm), tổng trả 220 triệu đồng. Tháng 1 năm 2027, A bán hết lô này với giá chưa thuế 260 triệu đồng:
| Bước | Cách tính | Kết quả |
|---|---|---|
| Giá vốn lô hàng | thuế đầu vào 20 triệu không được khấu trừ, cộng vào giá vốn | 220 triệu đồng |
| Thuế đầu ra tháng 1 | 260 triệu × 10% | 26 triệu đồng |
| Thuế đầu vào được khấu trừ của lô này | hoá đơn phát sinh trước kỳ khấu trừ đầu tiên | 0 đồng |
| Thuế phải nộp riêng phần lô này | 26 − 0 | 26 triệu đồng |
| Lãi gộp trước các chi phí khác | 260 − 220 | 40 triệu đồng |
Nếu cùng lô hàng đó được mua vào tháng 1 năm 2027, A khấu trừ được 20 triệu, thuế phải nộp riêng phần lô chỉ còn 6 triệu, và giá vốn là 200 triệu. Chênh lệch 20 triệu là tiền thật, nằm hoàn toàn ở thời điểm mua.
Điều này không có nghĩa là bạn nên dồn mua hàng để "ăn" thuế; nhu cầu hàng hoá vẫn do việc kinh doanh quyết định. Nhưng khi biết trước năm sau mình sẽ chuyển sang khấu trừ, việc lên kế hoạch nhập hàng cuối năm, ký hợp đồng mua máy móc nên tính tới hệ quả này. Đó là quản trị dòng tiền hợp pháp, không phải lách thuế.
Chiều khấu trừ về tính trực tiếp: phần chưa khấu trừ hết đi đâu
Khoản 11 Điều 23 Nghị định 181 xử lý thuế đầu vào phát sinh trong thời gian khấu trừ mà chưa khấu trừ hết tại kỳ tính thuế cuối cùng trước khi chuyển: được tính vào chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp hoặc nguyên giá tài sản cố định, trừ thuế của hàng hoá, dịch vụ mua vào từng lần có giá trị từ 05 triệu đồng trở lên không có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt. Giả định công ty D chuyển về tính trực tiếp, kỳ cuối còn 45 triệu đồng chưa khấu trừ hết:
| Thành phần trong 45 triệu đồng | Số tiền | Xử lý |
|---|---|---|
| Thuế của các hoá đơn đã thanh toán qua ngân hàng | 33 triệu đồng | tính vào chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp |
| Thuế của máy đóng gói mua trong kỳ, thanh toán qua ngân hàng | 6 triệu đồng | có thể tính vào nguyên giá tài sản cố định theo pháp luật thuế thu nhập doanh nghiệp |
| Thuế của một lần mua vật tư 66 triệu đồng trả tiền mặt | 6 triệu đồng | không được tính vào chi phí, không được cộng nguyên giá |
| Cộng | 45 triệu đồng | 39 triệu đồng đi vào chi phí hoặc nguyên giá; 6 triệu đồng mất hẳn |
Nhiều người nghĩ số dư âm trên tờ khai là một "khoản phải thu" của doanh nghiệp với Nhà nước, sẽ được trả lại khi đổi phương pháp. Không phải. Hoàn thuế theo Điều 15 Luật chỉ dành cho cơ sở khấu trừ trong những trường hợp cụ thể; chuyển về tính trực tiếp không phải một trong số đó.
Việc phân loại giữa chi phí và nguyên giá theo pháp luật thuế thu nhập doanh nghiệp, ngoài phạm vi bài này; kế toán của bạn nên quyết định dựa trên bản chất từng khoản.
Hàng chuyển từ không chịu thuế sang chịu thuế
Khoản 12 Điều 23 Nghị định 181 xử lý một kiểu chuyển đổi khác: không phải doanh nghiệp đổi phương pháp, mà chính mặt hàng đổi nhóm. Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 đã đưa một số hàng hoá, dịch vụ trước đây không chịu thuế vào diện chịu thuế. Với nhóm này, cơ sở kinh doanh chỉ được kê khai, khấu trừ thuế đầu vào phát sinh từ ngày 01 tháng 7 năm 2025.
Hệ quả giống chiều trực tiếp sang khấu trừ: vật tư, máy móc mua trước mốc đó để sản xuất mặt hàng nay chịu thuế không được kéo thuế đầu vào sang khấu trừ. Doanh nghiệp còn tồn kho nguyên liệu mua trước ngày 01/7/2025 cần ghi nhận phần thuế đó vào giá vốn, không đưa lên tờ khai.
Muốn biết mặt hàng của mình có thuộc nhóm đã đổi hay không, bạn đối chiếu Điều 5 (đối tượng không chịu thuế) và Điều 9 (thuế suất) của Luật 48/2024 với danh mục doanh nghiệp đang bán, rồi hỏi cơ quan thuế quản lý trực tiếp nếu mặt hàng nằm ở ranh giới. Đừng dựa vào danh sách truyền tay, vì Điều 5 đã còn được sửa thêm bởi Luật 149/2025/QH15 và Luật 09/2026/QH16.
Việc cần làm trước và sau ngày chuyển
Danh sách dưới đây dùng được cho cả hai chiều chuyển đổi:
- Xác nhận với cơ quan thuế quản lý trực tiếp kỳ tính thuế đầu tiên theo phương pháp mới.
- Chốt danh sách hoá đơn mua vào có ngày lập trước mốc, tách khỏi danh sách hoá đơn sau mốc.
- Với chiều sang khấu trừ: đổi mẫu hoá đơn bán ra sang hoá đơn giá trị gia tăng theo điểm a khoản 1 Điều 16 Luật; kiểm lại báo giá, giá niêm yết, hợp đồng đang chạy để ghi rõ giá chưa thuế, tiền thuế.
- Với chiều về tính trực tiếp: đổi sang hoá đơn bán hàng theo điểm b khoản 1 Điều 16; tính số đầu vào chưa khấu trừ hết ở kỳ cuối và phân loại như bảng của công ty D.
- Rà các hoá đơn mua vào từ 5 triệu đồng trở lên còn thanh toán tiền mặt, vì chúng ảnh hưởng tới cả khấu trừ lẫn chi phí.
- Thông báo cho khách hàng doanh nghiệp về loại hoá đơn họ sẽ nhận từ kỳ mới.
Đổi phương pháp là việc làm một lần mỗi vài năm, nên rất dễ quên chi tiết. Ghi lại các bước đã làm, số liệu chốt tại mốc, tên người phụ trách vào hồ sơ kế toán; hai năm sau khi xác định lại phương pháp, đó là tài liệu tham chiếu quý hơn mọi bài hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển sang khấu trừ thì hàng tồn kho mua trước đó có được khấu trừ thuế không?
Không. Khoản 10 Điều 23 Nghị định 181/2025/NĐ-CP chỉ cho khấu trừ thuế của hàng hoá, dịch vụ mua vào phát sinh kể từ kỳ đầu tiên kê khai theo phương pháp khấu trừ; thuế của hàng mua trước đó nằm trong giá vốn.
Chuyển về tính trực tiếp thì số thuế đầu vào chưa khấu trừ hết có được hoàn không?
Không được hoàn. Theo khoản 11 Điều 23 Nghị định 181, số này được tính vào chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp hoặc nguyên giá tài sản cố định, trừ phần của hoá đơn từ 5 triệu đồng trở lên không có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt.
Hoá đơn mua vào trả tiền mặt 66 triệu đồng có tính vào chi phí khi chuyển đổi được không?
Phần thuế giá trị gia tăng của lần mua từ 5 triệu đồng trở lên không có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt bị loại khỏi phần được tính vào chi phí hoặc nguyên giá theo khoản 11 Điều 23 Nghị định 181/2025/NĐ-CP.
Mặt hàng trước đây không chịu thuế nay chịu thuế thì thuế đầu vào cũ xử lý thế nào?
Khoản 12 Điều 23 Nghị định 181 chỉ cho kê khai, khấu trừ thuế đầu vào phát sinh từ ngày 01/7/2025 cho hàng hoá, dịch vụ dùng để sản xuất, kinh doanh mặt hàng đã chuyển sang chịu thuế; phần trước mốc không khấu trừ.
Đổi phương pháp tính thuế thì có phải đổi loại hoá đơn không?
Có. Cơ sở theo phương pháp khấu trừ dùng hoá đơn giá trị gia tăng, cơ sở tính trực tiếp dùng hoá đơn bán hàng theo khoản 1 Điều 16 Luật 48/2024. Thủ tục đăng ký, mẫu hoá đơn cụ thể tra theo pháp luật hoá đơn hiện hành.
Có tự chọn đổi phương pháp giữa chừng trong năm được không?
Phương pháp được xác định theo doanh thu và áp ổn định 02 năm theo Điều 21 Nghị định 181/2025/NĐ-CP. Tình huống đặc biệt như đăng ký tự nguyện giữa năm, hỏi cơ quan thuế quản lý trực tiếp về thời điểm áp dụng.